Ябалаҡлап яуған ҡарлы ғүмер

Бына Сәлимә балалар баҡсаһынан, төшкө йоҡо ваҡытында, ҡасырға йөрөй. Әсәһе эшләгән мәктәп урам аша ғына. Нисек йоҡлап бында түҙеп ятмаҡ кәрәк инде?! Эх, күңелле лә эштә: әсә кеше балалар уҡыта, Мәрйәм апай Бураҡаеваның “Тормош һабаҡтары” дәресен үткәрә, балаларға төрлө түңәрәктәр алып бара. Оҙон һүҙҙең ҡыҫҡаһы – хәтәр шәп һәм бик ҡыҙыҡлы итеп дәрестәрен, түңәрәктәрен алып барған уҡытыусы кеше ул - Сәлимәнең әсәһе! Әсәһенең көнө буйы мәктәптә, үҙенең балалар баҡсаһында булыуы бәләкәй ҡыҙсыҡҡа тынғылыҡ бирмәй. Ул тик әсә һөйөүен, наҙын күберәк тойғоһо килгән бигерәк иркә генә төпсөк бала. Әсәһенең эштән һуң арып, һөйләшергә лә хәле булмай, юл ыңғайы торған кибеткәнән, бурысҡа яҙҙырылып алынған, ашамлыҡтар менән тулы пакеттарын иҙәнгә ултыртып, ишек төбөндәге ултырған ултырғысҡа ауып, өҫтөн дә сисмәй йоҡлап киткән саҡтары йыш ҡабатлана. Шуға ҡыҙының балалар баҡсаһынан ҡасып, эшкә килеп маҙаһыҙап йөрөүен хупламаясаҡ. Булһа ней?! Ҡойроҡ булып көнө буйы йөрөүе, аҙаҡ йонсоп һәм мыжып әрләнеүе үҙе бер сәйәхәт! Барыбер, мәктәп дәрестәре бөтөүе менән, өлкән класс уҡыусыһы булған ағаһына етәкләтеп ҡайтара әсәһе. Ҡайтарыр алдынан “Иии, бәләкәсемде! Оло яраҙамсым бит ул!” тип арҡаһынан да төпөлдәтеп, әрләнгәнгә үсеккән ҡыҙын ыңғай һыпырып, оҙатып ҡала ул. Ә өйҙә иркенлек! Ух! Теләнең ашап алдың, теләнең ҡурсаҡтарыңды теҙеп ҡуйып уйнаның, теләнең ултырғыстар һәм бар булған түшәк – юрғандарҙн батшабикәләр һарайы төҙөнөң! Шәп бит?! Әлбиттә рәхәт! Дәрестәрен йәһәт кенә эшләп, өй эштәре менән булышҡан Фәнзил ағаһына ҡамасауламаһа булған. Ул әсәй түгел, бер-ике шапалағын йәһәт кенә алыуың бар, һәм бәлшәйеп төшкән ирендәр менән тып-тып тамған күҙ йәштәре, оҙаҡ йылдар яңғыҙы ата-әсә һөйөүендә күмелеп үҫкән әҙмәүерҙәй ағаһын иретмәй ҙә йәлләтмәй. Сәлимә быны яҡшы аңлай һәм өйгә ҡайтыуы менән үҙ- үҙен йыуатып, үҙ алдына иркенләп, рәхәтләнеп уйнай бирә. Бер ҡасанда ошаҡлашманы ла ул, сөнки иртәгә аласаҡ шапалағын күҙалланы. Шулай көндәр айҙар менән, көҙ ҡыш менән алмашынды.

Балалар баҡсаһына йөрөргә, тәрбиәсе апайҙарҙы тыңларға, оҡшамаған көндөҙгө йоҡоға күнергә, төшкө йоҡоно хата йоҡларға тура килде. Сәлимәнең яңы йыл байрамына бағышлынған Шыршы кисәһендә ҡар бөртөгө булып талғын ғына бейегеһе, башҡа балалар менән түңәрәктә полька бейеүен башҡарғыһы, яңы йыл йырҙарын, шыршы уратып, йырлағыһы килде. Ә унда тик тәртипле, әҙәпле һәм тыңлаулы балаларҙы ғына алалар. Шулай Сәлимә хәҙер ҡасмай, теге рәшәткәләр ҡатылған һайғауҙарҙы аҡтармай, бағаналарҙа күлдәгенең итәктәре менән эләгеп, тәрбиәсенең ысҡындырып алғанын көтөп, турһайып, тыпырсынып эленеп тормай. Уның тыңлаусан, тәртипле булыуына барыһы ла ҡыуана. Яңы йыл байрамынан һуң китә Атайҙар, анан әсәйҙәр, Космонавтар, май, Еңеү байрамдары. Яңынан-яңы бейеүҙәр, йырҙар өйрәнеп өлгөр генә. Ҡасыу тураһында уйларға ваҡыт та, форсат та, хатта дәрт тә юҡ!

Ниһайәт, яңы йыл байрамы килеп тә китте. Бөгөн оло ағаһы ҡырҙан ҡайтып, Сәлимәне ҡарарға килгән. Эштән бушамаған әсәһен көтмәһә лә көттө, һуңғы өмөт сатҡылары, Рәмзил ағаһының ҡыуаныслы йөҙөн, ишек асылыу менән, күргәс, һүнде. Шулай ҙа ағаһының был юлы оҙаҡлап ҡырҙа йөрөп, һағындырып ҡайтыуы, бар булған эске бушлыҡты ялмап алды. Бик матур үтте байрам! Бөгөнгөләй талғын ғына ябалаҡлап яуған ап-аҡ ҡарҙар, Сәлимә санала ултыра, Рәмзил ағаһы һөйрәй, ҡыҙыҡ-мыҙыҡтарын һөйләй. Сәлимә рхәтләне көлөп, санан төшөп ҡалғанын һиҙмәйҙә ҡалды. Шым ғына ята бирә... Ағаһы ҡасанда булһа әйләнеп, төшөп ҡалған һылыуын килеп алыр әле.

Саф ҡышҡы һауа битте семетеп ала. Бейек ағастар ап-аҡ толоптарын кейеп, бейектә, күккә етерҙәй булып, маһайып торалар. Бар тирә-яҡты ниндәйҙер шомло тынлыҡ баҫҡан. Ағаһының көлә-көлә, Сәлимәне күтәреп кире санаһына ултыртыуы, ошо тынлыҡта кескәй ҡыҙ йөрәгендә урынлашҡан шомдо ниңәлер баҫалманы. Өйгә инеп, бар ғаиләһенең өҫтәл артында теүәл ултырғандарын күргәс кенә бер аҙ тыныслана төштө, хатта күңелләнеп китте. Йышыраҡ әсәһенә һырылды, баяғы ҡар өҫтөндә ятҡандағы ҡунған шомлоғо тәрәнәйә барҙы. Ҡапыл ғына “Әсәй, һинең хәлең нисек? Арыныңмы?” тип һорағанын һиҙмәйҙә ҡалды. Өҫтәл артында ултырғандар шып-шым булдылар. Әсәһенең яһалма йылмайыу аша “барыһы ла яҡшы, балам”тейеп тынысландырыуы күңел шомон арттырҙы. Йоҡлар алдынан әсәһенең эш буйынса Мәскәүгә иртән иртүк барасағын әйттеләр. Сәлимә әсәһенең бармауын илап-ялбарып һораны. Йыш ҡына эш тип йөрөгән әсәһен ул ғүмерҙә лә былай ярһып оҙатҡаны булманы. Ошо һуңғы оҙатыуы булғанын һиҙемләүе булғандыр инде...

Көндәр айҙар менән, айҙар йылдар менән алмашынды. Әсәләренең баҡый донъяға күсеүе өс балаһының да тормошона юғалтыуҙан тыш яҙмыштарын борғосланы. Аталары икенсе ғаилә лә күптән йәшәүен әйтеп, балаларҙы ташлап сығып китте. Өлкән ағаһына тиҙерәк өйләнә һалып, һылыуын ҡурсымға алып, оло тормош башларға, шыйғалаҡ ҡустыһына ла терәк булып, атайҙарса уны тәрбиәләргә тура килде. Сәлимә төндәрен йом-йомшаҡ яҫтығын ҡосаҡлап, шым ғына сеңләп алһа ла бирешмәне.

Бөгөн ул гел яҡшы билдәләргә генә өлгәшкән алдынғы студент. Ә өйҙә егәрле, уңған, бар йомош менән эште еренә еткереп башҡарған үҫмер ҡыҙ.

-Ха-ха-ха, Сәлимә, бөгөнгө томанлы иртәне томанлап, болотло көндө тағы ла болотлаусы һин! Ана, ҡарале, ятаҡ ишеген һағалап, һине дүрт күҙ менән көтөүсе Ғәли тағы һаҡта тора. Ҡара! Уф, Аллам! Шул тиклем дә тоғро Һарығолаҡ барҙа, нисек иртәнән алып күңелһеҙ йөрөмәк кәрәк, ә?

Розалияның кеткелдәп көлөүенәнме, әллә йән атып торған Ғәлиҙең өҙгөләнеп көтөп тороуынанмы, әллә “Һарығолаҡ” ҡушаматынанмы Сәлимә лә ихласлап көлә башланы.

- Сәлимә, Розалия, ней, сәләм! Хәлең нисек, Сәлимәкәй? Ней, әйҙә парк ҡыҙҙырып йөрөп киләйек, Сәлимә? Ә?

- Тәк, Сәлимә әхирәт йүгер, мин сират буйынса төшкө тамаҡ әҙерләгәнсе йөрөп кил! Бар-бар, сумкаңды бир, керетеп ҡуям.

Әхирәте Сәлимәнең «ай-вай»ына ҡарамай өгөтләп, төрткөсләп, 180 градусҡа бороп, Ғәли менән етәкләштереп тигәндәй, ебәрҙе. Болотло көн аяҙлана төштө.

- Һин шундай матур Сәлимә! Мин һине шул тиклем яратам! Аллаһ бирһә, уҡып бөткәс тә уҡ өйләнешербеҙ, йәме?

- Әстәғәфирулла, шул тиклем алға күҙалламай торайыҡсы, Ғәли! Үтә ҡыҙыл тиҙ уңа бит!

Бер аҙ бер-береһенә ҡарап торғандан һуң, Сәлимәнең күҙ йәштәре, нәфрәт уттары менән бергә, тышҡа сәсрәп ағылды. Ул тиҙ генә боролоп, кейемдәрен йыйып, ишектәрҙе шартлатып ябып сығып китте. Аш-һыу бүлмәһенең тәҙрә төбөнә терәлеп, Ғәли тамаҡ төбөн ҡырып, ғәрлегенә түҙә алмай, әле генә селпәрәмә килгән тормошона ышанғыһы килмәй, оҙаҡ ҡына торҙо. Бер аҙ үҙен ҡулға алып, кейенеп, артабан нимә эшләргә белмәй, ятағына юлланды. Был ваҡытта Сәлимә йүгереп атлап, үҙ ятағына килеп тә еткән ине. Ябалаҡлап яуған ҡарҙар, күҙ йәштәре менән ҡатыш иреп, биттәренән тамды ла тамды.
Көндәр-төндәр менән алмашынды. Ҡыҙыулыҡ һәм ғорурлыҡ менән Сәлимә Сибай ҡалаһының педагогия институтына, Ғәли Мәскәүҙәге нефтселәр институтына күсеп, шунда яңы тормошто, бер-береһен оноторға тырышып, баштарын уҡыуға тығып, ҡыйын булһа ла йәшәргә тырыштылар. Уҡып бөтөп, ҡулдарына икеһе лә ҡыҙыл дипломдарын алып, эшкә төшөр алдынан ауылдарына ҡайтып килергә булдылар. Ике йыл буйы бер күрешмәй, Ғәли ата-әсәләренә, Сәлимә ағаһы менән еңгәһенә күренмәй, һағындырып ҡына ҡайттылар. «Күрше хаҡы-тәңре хаҡы» тип, ғүмер буйы бергә йәшәгән ике күрше әхирәт, балалары ҡайтҡас, шулар арҡаһында, бер-береһенә керә лә, хәл-әхүәлдәрен дә һораша алмай, икенсе кис үткәреүҙәрен ауыр кисерҙеләр. Бөгөн Ғәлиҙең әсәһе - Бибисара апай, нимә булһа ла булыр тигәндәй ҡулын һелтәп, күршеләре яғына табан атланы. Тап ошо ваҡытта әүкәйен һағынып, бикәсе Сәлимә менән Ғәли араһында ниндәй генә ҡара бесәй йүгереп үткәнен белгәндә, шул бесәйҙе үҙ ҡулдары менән быуып үлтерерҙәй булған, Мәрйәм апайыбыҙ ҙа күршеһе яғына ыңғайланы. Ике әхирәт бер-береһенә ҡапма-ҡаршы килеп баҫтылар.
- Сәләм, әүкәйем! Әйҙә һыу буйына төшәйек, балалар күреп ҡалмаһын.
- Сәләм, әхирәткәйем! Әйҙә! Балаларҙы кире ҡауыштырыу планын ҡорайыҡ!
Һыу буйында ҡаҙ көттөләрме, әллә ҡаҙҙары уларҙы көттөләрме, әммә ике әхирәттеңдә уңышлы планы булдырылды, тормошҡа ашырыла ла башланы.
- Ярҙам! Ярҙам итегеҙ!!!Сәлимәәәә! – тип ҡысҡырҙы Сәлимәнең еңгәһе.
- Ғәлиии, тейем, Ғәлиии!!!- тип оран һалды Ғәлиҙең әсәһе.
Ҡамыр баҫып торған Сәлимә лә, утын ярып торған Ғәли ҙә, Йыһандағы ракета тиҙлегендәй осоп, килеп еттеләр. Йөрәгенә тотонған Мәрйәм апайыбыҙ (Сәлимәнең еңгәһе ), лыс һыу булған өҫкө кейемдәре менән ергә ултырып, ухылдай башланы, ә Бибисара апай түкмәй-сәсмәй һөйләргә тотондо:
-Сәлимә! Ғәли! Мәрйәм менән ҡаҙҙарҙы алып ҡайтайыҡ тип ҡыуа башланыҡ. Шунан Мәрйәм яңлыш төшөп китте, яр буйы күреп тораһығыҙ, ана батҡаҡ. Мин уны сығарам тип, үҙем бына баттым. Мәрйәмдең берҙән-бер алтын балдығы ошо ҡойола бармағынан төшөп батты. Сәлимә, хәҙер былайҙа ҡыҙғансыҡ ағайың белеп ҡалһа, әгәр тапмаһаҡ, уй...., еңгәңдең йәнен аласаҡ! Беҙҙең балдаҡ эҙләп хәл ҡалманы! Ярҙам итегеҙ!
Сәлимә менән Ғәли аяҡ кейемдәрен генә һалып, бәләкәй йылғаның яр буйындағы батҡағына төшөп, эҙләргә тотондолар. Ҡаҙҙарҙың күмәкләп ҡаңҡылдауымы, ата ҡаҙҙарҙың ыҫылдауымы, алтын балдаҡты табып алыуға йәштәрҙең өмөттәрен өҙөп, ныҡ ҡына ҡамасауланы. Сәлимә менән Ғәлиҙең бер-береһенә ҡарамаҫ өсөн баштарын, хас өйрәктәр кеүек, аҫҡа эйеп, эҙләнеп, мәж килеп бысраҡта болғанғандарын ҡарап ултырған Мәрйәм еңгәй менән Бибисара апайға бик күңелле булып китте. Хатта үтә ҡыҙыҡ була башланы! Инде нисәнсе мәртәбә бер арттары, бер ян-яҡтары менән төкәшеп бөткән Сәлимә менән Ғәлиҙең бысраҡ сәселгән йөҙҙәренә ҡарап кеткелдәй башлаған Бибисара апайҙы тыйып алырлыҡ түгел. Мәрйәм еңгәй ҙә, Бибисара әхирәтенә ҡарап, ауыҙын яңылыш ҡына йырып йылмайған ыңғайы үҙен һатты ла ҡуйҙы. Сөнки Сәлимә еңгәһенең алдағы ике ҙур тешенә кейҙереп ҡуйған алтын балдағын күреп ҡалды. Ғәлиҙә киске ҡояш нурҙарында ялтлаған Мәрйәм апай ауыҙындағы балдаҡты шәйләне. Егет аптырап һораулы ҡарашын Сәлимәгә төбәне. Ҡыҙҙың бысранып бөткән йөҙөнә, ҡап-ҡара күлдәгенә ҡарап, йылмайып, бер ус бысраҡты алып сәпегәнен һиҙмәй ҙә ҡалды.
- Ах, һин шулаймы әле! – тип Сәлимә лә яуабын көттөрмәне.
Тас-тос килгән йәштәрҙең шарҡылдашып көлөшөүе, көнө буйы ҡаңғылдашып арыған ҡаҙ тауыштарын тулайым ҡапланы. Донъя ике йыл тынлыҡтан һуң яңынан йәмләнеп, тормош арбаһы шығырҙап булһа ла алға киткәндәй булды. Балаларҙы кире дуҫлаштырып ҡауыштырған ике хәйләкәр әхирәт ҡаҙҙарын ҡыуа-ҡыуа, ҡыуана-ҡыуана ҡайтып киттеләр.
Ошо минутта Сәлимә менән Ғәли, Рәми Ғариповтың «Һандуғас» шиғырындағы кәмәлә ултырған, ике ғашиҡты хәтерләтә. Тик улар кәмәлә түгел, ә батҡаҡтан йыуынып, йылға уртаһында көлөшә-көлөшә торалар. Шул саҡ Ғәли Сәлимәне ҡапыл ҡосаҡлап алды, шиғыр юлдарында кеүек “егет ҡыҙҙы суп та суп үпкән була”, ҡыҙ иһә егетте эткән булып, шиғырҙағы кеүек “тағы ла күҙ йомоп көткән була“.
- Сәлимә, берҙән-берем! Яратҡаным! Мин ошо ике йыл буйы һине үлеп һағындым! Мин башҡа ҡыҙҙар янына барыу түгел, ҡарайҙа алманым.
- Ғәлииии, аҡыллым! Баһадирым, уңғаным минең! Мин дә һинән башҡаны яныма килтермәнем, хатта башҡаны күҙ алдыма ла килтерә алманым! Розалия менән Мараттың туйында осрашырбыҙ тип өмөтләнгән инем, ә һин бүләк ебәреп кенә ҡотланың.
- Аппағым минең! Мин унда тағы теге һинең әхирәтең- Әлиәңде осратып, ул мине эҙәрлекләр, аптыратып бөтөр тип, унан бигерәге һин икенсе егет менән килерһең тип ҡурҡттым.
- Әйткәндәй, Әлиә бит сит илгә сығып киткән. Розалия туйҙан һуң һөйләне. Беҙ һинең менән Ғәли, беләһеңме кемдәр?
- Кемдәр?
- Ике туңбаш! Ике тиҫкәре тутыйғоштар! Ваҡытында бер-беребеҙҙе ғәфү итә алмаған, ике йылды юғалтҡан, үҙ юлынан китеп аҙашҡан, Саҡ менән Суҡ! Үәт кемдәр! Теге ябалаҡлап яуған ҡарлы көн беҙҙең ғүмерҙәрҙе үкенескә әйләндерә яҙҙы бит, Ғәли!
- Сәлимәм, беҙ бит һынманыҡ, ныҡ булдыҡ! Еңгәңә рәхмәт хаҡынан берәй алтын балдаҡ алып бирмәй булмаҫ! Ә беҙ хәҙер тормош тәжрибәһен тупланыҡ, хистәребеҙҙең ысын икәненә инандыҡ! Аллаһ бирһә, киләсәктә беҙ иң бәхетле, мөхәббәтле пар булып йәшәйәсаҡбыҙ!
Мунсанан һуң күрешергә тип һөйләшеп, бер-береһенең ҡулдарынан саҡ ысҡындырып, ҡайтыштылар йәштәр.
Киске аш әҙерләп, түҙемһеҙләнеп көтөп торған әсәһенең меңдә бер һорауына яуап бирергә Ғәли әҙерләнеп килеп ултырҙы.
- Атаһы, ҡарале, әллә иртәгә Сәлимәне һоратабыҙмы?
Урмандан ҡайтып, бер аҙ тын алып, гәзит уҡып ултырған Ишмырҙа ағай, гәзитен ситкә һалып, бер улына, бер ҡатынына ҡарап:
- Шунан әрләшһәләр тағы ике йыл ҡайтмай, шуларҙы яраштырам тип Мәрйәм инде балдағын йотоп, эспиктакль ҡуйырғамы тағы? Һин, ҡатын, мине аптыратма. Беҙҙең улыбыҙ йәшендә беҙҙең өлкән ҡыҙыбыҙ тыуған ине инде. Ә һине кәләш итеп алғанда мин бер кемдән дә һораманым, еҙнәм менән һөйләштем дә урлап алып ҡайтып ултырттым! Үәт, исмаһам, мин! Кәләш алғыһы килә икән, тотһон да алып ҡайтһын, мөмкин аҙыраҡ Сәлимәнең ҡотон алып, тоҡ кейҙереп, урлаған булып, күрше ауылға алып ҡайтҡан кеүек, атта аҙыраҡ сабып барып, беҙгә алып килергә. Үәт, исмаһам эспиктакль! Түгел инде балдаҡ ҡабып, бысранып, ярҙа ултырыу...тьфү...
- Һин, Ишмырҙа, алйот тиһәм - икмәк ашайһың! Сәлимәнең йөрәге ярылып ҡуйһа, ахмаҡ! Иртән иртүк димсе Зөбәйҙә инәйҙе ебәрәм. Йола буйынса, матурлап үҙебеҙсә, кешесә атҡарабыҙ, Аллаһ бирһә. Урлау – ул ата-әсәләре риза булмаған саҡта ғына шәп намә. Бында бит ут күршеләрбеҙ! Туғандарыбыҙҙан да яҡыныраҡ кешеләр!
Димселәү, һоратыу, никах уҡытыу, килен менән кейәү сәйҙәре – барыһы ла башҡорт йолалары буйынса еренә еткереп атҡарылды. Туйҙы ике күрше араһында таҡталарҙан оҙон өҫтәлдәр, һикәлтәләр эшләп, түбәне таҡталар менән ябыптырып, бар ауылды саҡырып, гөрләтеп үткәрҙеләр.
Туйлағансы йәй үтте, Сәлимә менән Ғәли Мәскәүгә килеп, эшкә урынлашып, бергә йәшәй башлағансы көҙ үтеп, ҡыш етте. Бына Ғәли Сәлимәне эшенән ҡаршы алды. Улар етәкләшеп, яйлап ҡына өйҙәренә, һәр аҙымдарын кинәнеп атлап, ҡайтып киләләр. Талғын ғына ябалаҡлап яуған ҡарҙар ниндәйҙер мөғжизәле әкиәтте хәтерләтә, ә был ике ғашиҡ- төп геройҙар, үҙ яҙмыштырына хәҙер үҙҙәре генә хужа. Сәлимә менән Ғәлиҙең ябалаҡлап яуған ҡарлы ғүмер әкиәте көндән-көн яңы тормош ваҡиғалары менән туласағы көн кеүек асыҡ. Артабанғы ғүмерҙәре уларҙыҡы ғына булып дауам ителәсәк...
Гүзәл Һатыбалдина.