Дәһшәтле йылдарҙың шаһиты булған

Аслыҡ, өшөү, һәр кешегә тәғәйен­ләнгән икмәк карточкалары... – былар Ленинградта йәшәүсе халыҡ өлөшөнә төшкән блокада һынауҙары. Һәр көндө немец пуляларынан һәм үҙәккә үткән аслыҡтан, һалҡындан кешеләрҙең ғүме­ре өҙөлә.

Блокада башланғанда ҡалала ҡамауҙа оҙайлы ваҡытҡа етерлек аҙыҡ-түлек һәм яғыулыҡ булмай. Ленинград менән берҙән-бер бәйләнеш юлы булып Ла­дога күле аша һалынған маршрут тора. Ул дошмандың артиллерияһы, авиаци­яһы һәм хәрби-диңгеҙ көстәре һөжүме аҫтында тора. Индерелгән аҙыҡ-түлек ҡала халҡы ихтыяжын ҡәнәғәтләндерерлек күләмдә булмай.

Ошо дәһшәтле осорҙоң шаһиты – Ленинград ҡалаһынан эвакуацияла­нып килгән Анна Яковлева (Елисеева) Үрге Төкөн ауылында йәшәне. Уны үр­гетөкөнлөләр Нүркә тип кенә йөрөттө. Ул – Ленинград ҡалаһында тыуып үҫеп, йәшәгән еренән айырылған, ҡурҡыныс кисергән блокадница ине. Йәш быуын уның менән аралашып өлгөрмәһә лә, яҙмышы тураһында белә.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда Ленинград ҡалаһында тыуған Анна Ге­расимовна балалар баҡсаһында мөдир булып эшләй. Халыҡты эвакуациялау башланғас, тәүгеләрҙән булып бала­ларҙы илдең төрлө төбәктәренә -Үҙәк Рәсәй, Себер, Кавказ һәм Урта Азия тарафтарына оҙаталар. Ошо сит ерҙәр ғәзиз ергә әйләнә. Улар бөтөнләй сит кешеләрҙең яҡын кешеһенә әйләнеп, ауырлыҡтарҙы бергә үтеп, иҫән ҡалырға ярҙам иткәндәргә рәхмәтле була.

1911 йылғы Анна Яковлева ла ба­лалар менән бергә Башҡортостанға ебәрелә. “Алтындарым күп ине, уларҙы ҡайтып ала ла алмай ҡалдым. Ҡапыл эш урынынан алып киттеләр”, -тип уның һөйләгәндәрен иҫкә алды Зифа Көҫәпҡолова.

Анна Герасимовна тәүҙә Ғафу­ри районының Ҡормантау ауылында йәшәй, аҙаҡ яҙмыш ҡушыуы буйынса Түбәнге Төкөндә үҫкән рус егете Алек­сандрға кейәүгә сығып, Үрге Төкөн ауылына күсеп киләләр. Ире башҡорт телен яҡшы белһә, ҡатын да телде өйрә­неп, кешеләр менән башҡортса арала­ша. Был ғаилә үҙҙәренең диндәрендә бу­лып, башҡорттарҙың диндәрен ихтирам итеп ауылдаштары менән татыу йәшәй. “Нүркә әбейебеҙ изге күңелле лә, шаян да, йомарт та ине. Үҙҙәренең дини бай­рамында беҙгә буялған йомортҡалар, кәнфиттәр, печеньелар индереп бирә ине. Бына ошолар бала сағымдың иң матур хәтирәһе булып ҡалған”, -ти күр­ше булып йәшәгән Гөлнара Иҫәнғолова.

Ҡатын башҡалар менән бергә төрлө эштәргә йөрөй. “Апайҙар менән беҙ ҙә үҫмер саҡтан колхоздағы төрлө эштәргә йөрөнөк. Йөк машинаһының башында беҙҙең менән бергә Нүркә әбей ҙә бесән йыйырға йөрөнө. Юлда беҙ йырлағанда ул күҙ йәштәренә күмелеп илай торғай­ны. Ул моғайын тыуған ерен һағынып илағандыр”, -тип һөйләне әлеге көндә Стәрлетамаҡ ҡалаһында йәшәүсе Рәйфә Ғәлиәкбәрова.

Артабан пенсия йәше алдынан Анна Герасимовнаны йәйҙәрен сөгөлдөр­сөләр өсөн эшләгән “йәсле”­гә йыл һайын мөдир итеп ҡуялар, шулай уҡ балалар тәрбиәләүсе лә була. “Бала­ларҙы бик яратты, уларға төр­лө уйындар уйнатты. Һауын­сы балаларына унда йөрөргә ярамай ине. Шулай булһа ла тиҫтерҙәребеҙ менән уй­нау өсөн барһаҡ, Нүркә әбей беҙҙе ҡыуманы. Ул беҙгә ҙур ғына туҫтаҡ менән сәй эсерә ине. Шул сәй шул тиклем тәмле тойола торғайны, әле булһа ла тәме телемдә кеүек”, -тип хәтирәләргә бирелде Фирҙәүсә Көҫәпҡолова.

Анна Яковлеваның ире­нең бер туған һеңлеһе менән дә күре­шергә тура килде. Ул да еңгәһен йылы иҫтәлектәр менән хәтергә алды. “Бик һәйбәт кеше ине. Үҙенең балаһы бул­маһа ла, кескәйҙәрҙе яратты. Бәләкәй сағымда миңә тиҙ генә күлдәк йә сара­фан тегеп бирә торғайны... Еңгәм ғүмер буйы Ленинградты һағынып йәшәне. Тик ниңәлер ҡунаҡҡа ғына булһа ла, Ле­нинградҡа барыуҙан ҡырҡа баш тартты. Санька ағайым яҡты донъянан иртәрәк китте. Ә беҙ еңгәбеҙгә яҡын туған итеп ҡайтып йөрөнөк, ихлас күңелдән ара­лаштыҡ һәм ярҙамлаштыҡ. Уны бик һағынам. Бына әле Өфөгә барып килгә­немдә фатирымдан еңгәмдең паспортын түш кеҫәмә һалып алғайным. Ошо паспорты минең менән бергә булғанда үҙе лә эргәмдә кеүек”, -тип күҙ йәштәренә ирек бирҙе Валентина Игнатьевна.

Нүркә әбейҙе ауылдаштары ихти­рам итә. Уларға һуңғы үтенесен – Үрге Төкөн ауылы зыяратында ерләнергә теләүен әйтеп ҡалдыра. Тыуған яғын бик һағынһа ла, был ергә берегеп, оҙон ғүмер кисерә һәм ошонда был донъя менән хушлаша. Ауылдаштары уның үтенесен тыңлай, тик зыярат кәртәһе­нең ситендәрәк ерләйҙәр. Йылдар уҙыу менән кәртәләр алышына, һәм Нүр­кә әбейҙең ҡәбере инде зыярат эсендә. Уны белгәндәр ҡәбер эргәһенә килеп иҫкә төшөрәләр...

Күпме быуындар алмашынһа ла, та­рих онотолмай, Ленинград блокадаһы тарихы ла халҡыбыҙ йөрәгендә буласаҡ.

Фәниә СӘЛИМГӘРӘЕВА.

Автор фотолары.