Ҡырағай Миңзәлә СИРҒӘЛИНА Хикәйә

— Дә!

Теге оста шытырлаған насар бәйләнеш аша ишетелгән: 

— Ағай! Әсәй юғалды! - тигән хәбәр осоп барыусы уҡ тиҙлегендә зиһенен ҡарманы. Марс өсөн үтә лә таныш тауыштан ине был хәбәр.
— Н-ни... нимә-ә! - йөҙөнә сирнайыу сығарған ир хәбәр айышына төшөнмәгәндәй? ҡарашын ҡағыҙҙарынан алып стенаға ҡалҡытты.
— Әсәй юҡ булған, ағай... ҡайтмаһаң булмаҫ...

Секретарь ҡыҙҙың бер нисә бит документты алдына һалып, хужаһының ҡул ҡуйыуын көткәненә лә иғтибар итмәй, Марс урынынан ҡалҡып, үрә баҫты.

— Аңламайым. Нисек улай... юғалған? Кеше энә түгел дә һаң? Ҡала булһа бер хәл, ауыл бит... Йөрөйҙөр күрше-тирәһендә.

— Ағай, улай түгел шул. Ишеге асыҡ ҡалған. Урындығында эселмәгән сәйе ултыра, ә әсәй юҡ. Кисә кис кенә өйҙә ине, бөгөн иртән юҡ. Һин ҡайт әле, ағай...

Ауыр кәүҙәһен саҡ һөйрәп кресло менән өҫтәл араһынан сығып, Марс Нилович тәҙрә янына барып баҫты.

— Мирас, ҡаралt, ҡустым. Һин берүк ҡабалан шауламай тор. Мин ҡайтам? әлбиттә. Хәҙер үк юлға сығам. Тик һин өндәшмәйерәк тор быны, йәме. Барғас? аңлатырмын.

— Өндәшмә тип, кемгә әйтәйем инде? Ауыл ярым буш тиерлек...

— Яҡшы. Үҙем барғас, хәл итербеҙ, нисек, ҡайҙан эште башларға.

— Ағай, тик һин тиҙерәк…

Нисек һаулашмай һүҙ башлаһалар, шулай хушлашмай хәбәр йомарлап ҡуйҙы был ике туған. Усына ҡайнар ҡуҙ тотҡандай, телефонын улай-былай әйләндереп, Марс бергилке шаулы ҡалаға йөҙ асҡан киң тәҙрә аша ҡарап торҙо. Көтөүе менән һөрлөккән машиналар ағымы, тегеләй-былай сапҡан кешеләр артынан эйәреп уйҙары ла аҙашҡандай булды.

Ҡайҙа булырға мөмкин әсәләре? Еләк-емеш тирер мәл түгел. Былай ғына ҡыр еҫкәйем тип сыҡмаһа... Һыуынған сәй, бикһеҙ өй тигәненә аптыраҡ.

— Нилович, что-то случилось?

Бүлмәнән сыҡмай ҡултамға көтөп арыған секретарь ҡыҙҙың тауышы кинәт һиҫкәндерҙе уны.

— Да нет, ничего. Односельчане звонят, просят руку помощи. Бабушка одна пропала.

— Ужас какой! До деревень дошли эти пропажи.

— Не говори. Придется ехать.

— А конференция? С совещанием как? Сообщите о пропаже в полицию, и все! Их же дело!

— Нет. Она мне родня. Придется отложить все на некоторое время и самому заниматься расследованием. А так-то, завтра я обязательно буду на месте.

— Ладно. Так и доложу всем. Только вы на вот эти соглашения гляньте...

Әле генә Мирас ҡустыһы еткергән хәбәрҙең хужа ҡиәфәтенә һис тайпылыш индерә алмаясаҡ тип ышанһа ла, Марс Ниловичтың күңел төбө яҙғы ҡарлы-буръяҡлы һыу кеүек аҡтарылыуын дауам итте. Шул буръяҡ шауҡымында ҡалып, алдында сетерләп торған секретарь ҡыҙҙың һүҙҙәренә лә, ҡағыҙҙарына яҙылған мөһим килешеүҙәр айышына ла төшөнөргә лә ынтылмай, арлы-бирле сыймаҡлап ҡултамғаһын ҡуйып тиҙерәк эш бүлмәһенән сығып китеү сараһын күрҙе ул.

***

Марс ауылға ҡайтып еткәндә төш ауғайны инде. Мирас ҡустыһының урам эсендә ҡайҙа барып төртөлөргә белмәй йөрөүен күреп, хәлдең ысынлап хөрт икәнлегенә тамам ышанды.

— Ағай, һаумы!
— Һау!
— Нишләйбеҙ ?
— Туҡта ҡустым, өйгә инәйек. Һөйләшәйек.

— Ваҡытты һуҙырға ярамай ағай. Бәлки, әсәй тап ошо мәлдә беҙҙең ярҙамға ныҡ мохтаждыр, ә беҙ...

— Ҡа-ба-лан-ма! Өтәслегеңде ҡуй хотя бы ошондай саҡта! Ауыҙың күп беште ошо холҡоң арҡаһында, һаман аңламайһың икән. Мин һиңә ағай! Тыңла!

— Хата тикшерешер мәл түгел. Ағай тигәс тә, аҙым һайын үҙеңдең хужа икәнлегеңә ишараламаһаң да, беләм. Ҙур түрә икәнлегең дә нипачум, һин бында минең менән тиң .

— Һаман да шул сиңерткә икәнһең. Инде ир булғандыр был тиһәм.

Өй эсенә үттеләр. Таныш урындыҡ, һикеләр ҙә шул гөйө. Ауыҙы ҡыйшая биргән мейес тә пост ташламаған тоғро һалдаттай ғорурлығын күрһәтеп үҙ һынында тора. Ир ҡорона тулған ике ир туған бер береһен еңешә алмай бергилке һүҙгә килешеп тызырайып ултырғандан һуң өй эсендә ауыр тынлыҡ урынлашты. Бары тик стена сәғәтенең тыҡ-тыҡ килеп секунд һанауы ваҡыт туҡтамауын, ә алға елеүенә ишараланы.

Тынлыҡты ағай кеше боҙҙо.

— Кем күрҙе тәүләп әсәй юҡлығын?

— Иртәнсәк Ләйсән һөт алып килгән. Ҡапҡа терәүе алынған, ишек асыҡ ине, ти.

— Ләйсән тигәне кем инде ул?

— Эх, ағай... Минең уртансы ҡыҙ ул. Хәйер, ҡайҙан беләң инде һин Ләйсән-Гүзәлдәрҙе. Ауылға ҡайтмағаныңа нисәмә йыл үтте.Тора-бара мине лә танымаҫһың инде.

— Шунан, нисек артабан?

— Ләйсән ҡайтып Лилиәгә, киленеңә әйткән, ул миңә хәбәр итте. Эштә инем, ахыры, ҡайтып килдем.

— Эш тигәндәй, ҡайҙа йөрөйһөң әле?

— Пилорамда. Күрше ауылда.

— Мдәәә, ҡусты-ы-ым. Һаман шул бил бөгөүҙә икәнһең.

— Эштең ояты юҡ ағай, белгең килһә. Бөтәбеҙ ҙә креслоға сумып фарман биреп ултырырға әүәҫләнһәк, кем эшләр бындағын?

— Дөрөҫ мыңғырлайһың, ҡустым, - мыҫҡыллы йылмайғандай Марс уң ҡулы менән Мирастың яуырынына ҡағылып ҡуйҙы.

— Килен үҙе килгеләп торғандыр бит бында? Ауырыйым тип өндәшмәне микән әсәй?

— Лилиә өйҙәге эштән бушамай. Хәҙер ауырайҙы ла. Бәпес көтәбеҙ. Дүртенсегә. Шуға ҡыҙҙарҙы ғына ебәреп торҙо. Һөт алып килделәр башлыса. Икмәкте әсәй үҙе бешерҙе. Пенсия алған мәлендә үҙем килгеләнем.

— Айына бер буламы инде һинең килеүең?

— Эйе.

— Аҡса һауырғамы?

— Әҙерәк алғыланым инде. Үҙе әйтте бит, ярҙам итәм, ал? тине. Алиментты түләп бөтһәм? иркенәйелер ине лә.

— Һыыһ... Эй, ҡусты-ы-ым... Хәйерселек арттырып ул балаларҙы нимәһенә табаһығыҙҙыр... аңламайым. Унан бигерәк, бер ауыл эсендә йәшәп айына бер үҙ әсәһенә килеп сығыр өсөн дә аҡса һылтаулап ултырыуыңды әйтәйем инде... Тфүй! - урындыҡ ситенән һике яғына ҡарап төкөргәндәй һын күрһәтеп ҡуйҙы ағай кеше.

— Ағай, һин дә Айҙың теге яғында йәшәмәйһең. Килергә ине әсәйгә. Минең һымаҡ ҡара йәйәү ҙә түгелһең, аҫтыңда әллә нисә тәгәрмәсле машинаң бар, нишләп һин ҡайтманың улайһа?

— ...

— Вәт бит! Кеше күҙендәге сүп бүрәнә кеүек күренә инде шунан... Телефоныңды үҙгәртеп йөҙәтәһең. Әле лә саҡ таптым бит номерыңды. Мин килгән һайын әсәй һине һораны, әҙрисен табып бир, тип бөттө. Ағай арыу, һәйбәт йәшәй тип йыуаттым. Күрәм, бик ыҙалып бил бөкмәгәнһең… Әсәй белеп тә һине "ҡырағай" тип әйтмәгәндер. Точно һин дикарь!

Ултырған урынынан ҡалҡынып өй эсен ҡыҙыра башлаған Марс өсөн ҡустыһының һүҙҙәре уҡ булып йөрәгенә ҡаҙалды. Күкрәгендә әсе әрнеү тойҙо.

— Йә, ҡайҙан башлайбыҙ? Хәбәр һатып тик ултырабыҙмы ошолай? Үҙең мин килгәс тинең. Кемгә хәбәр итәбеҙ?

Стеналағы рам эсенә ҡыҫтырылған фоторәсемдәр тапҡырында туҡталған Марсты был һорауҙар кинәт артына боролорға мәжбүр итте.

Таң һыҙыла башлағанда Марс күптән тышта махсус эҙләү бригаданың килерен көтөп тапана ине. Һалҡынса ауыл иртәһе мең төрлө ауазға мансылып ҡояш нурҙарында ҡойонорға йыйына. Күпме ғүмер ерҙә йәшәп, Марс тәүге тапҡыр үҙ ауылының иҫ киткес матур, йәнле булыуына иҫе китеп таң ҡалды. Өйкөм-өйкөм һыйыр ҡыуған еңгә-килендәр ағымы, сыбыртҡы шартлатып көтөү туплап маташҡан малай шалайҙар һыҙғырыуы — тик ауыл өсөн генә хас матурлыҡ тип ине.

Саң борҡотоп ҡабырғаһына күк буяу менән "Полиция" тип яҙылған машинаның Шакир утарынан үтеп Бикә әбей йортона барып туҡтауына һис кем аптыраманы. Кистән генә Марс менән Мирастың бер булып әсәләрен эҙләүен ишеткән бар ауыл бары тик баш сайҡап ҡына аптырашын белдерҙе.

Махсус бригада тигәндәренең кинолог эттәренең дә булмауына бер аҙ эсе бошто Марстың. Шулай ҙа, ышанысын һүндермәй, улар һорашҡан һәр нимәне әйтеп, хәленән килгән тиклем күрһәтеп маташты.

...Әсәйегеҙ кемдәр менән тығыҙ ҡатышты?
...Ғәҙәтендә ҡырға сығып йөрөп килеү бар инеме?
...Хәтер юғалтыу, онотоу менән йонсоманымы?
...Ҡан баҫымы нисек ине?
...Ә өҫтөндә ниндәй кейем ине?

Һорау алыусы йәш егеттең ҡайһы бер ябай ғына һорауҙарына ла Марс яуап таба алмай йөҙәне. Мирас та ни эшләптер оҙаҡланы, ана, бар, һин яуап бир, тип ҡотолор ине йә.

— Әсәйегеҙ оло ғына булған. Моғайын, бындай йәштә уны ҡан баҫымы күтәрелеүе лә йонсотҡандыр. Исмаһам, бер булһа ла һорашманығыҙмы ни шул хаҡта?

Үҙе йәш булһа ла, төплө һорауҙары менән Марсты тамам йонсотҡан тәфтишсе егеткә Ниловичтың асыуы ҡабарҙы. Белмәһәң бел, мин шул-шул завод директоры булам, һеҙҙең алда Марс Нилович үҙе, тип танытырға уйлағайны ла, мәле әле түгел, тип эстән үҙен тыйҙы. Тыйылды. Белгән һорауына белгәнсә, белмәгәненә яурын һикертеп кенә ултырҙы. Был күренеш уға хас та имтиханды хәтерләтте...

Урман-ҡыр, туғай-дала ҡалманы, Бикә әбейҙең эҙе лә, еҫе лә табылманы. Исмаһам, бер йөй ҙә эләктерә алмаған махсус бүлек егеттәре көн төшкөлөктө ауып үтеүгә, икенсе ҡаланан тиҙ арала эҙәрмән эт биреп тороуҙарын һорап рация аша хәбәр юлланы. Күп көттөрмәне улары. Һауа юлын ярып вертолет менән ҡыр күҙәтеп килгән полицайҙарҙы бар Шакир утары халҡы ҡыҙыҡһынып ҡаршы алды.

Кемеһелер, "Бикә әбейҙе күрше өлкәлә тапҡандар, ти. Шуға виртәлүт менән әпкилгәндәр", тип ғәйбәт боламығына ойотҡо төшөрөп тә ебәрҙе. "Аҡсаһы күп булған ти бит ул аның. Эйе-е! Нил ҡарт һуғыш витыраны булды бит. Хөкүмәт беҙгә бирмәгәнде уларға вис һондо. Ана шул аҡсаһын ҡыҙғанып та гурытҡа бармай ятҡан ти бит Бикә. Малайы апҡайтам тип килһә лә бармағас, үсегеп бүтән килмәҫ булып йөрөгән. Ана, эт менән ҡош кинәнде инде аҡсаһына. Үҙе иҫән булһа ярай әле", - тип үҙенсә хәбәр таратты икенсе берәү.

Бөтә өмөт эттә. Өйгә инеп әсәләренең һәр саҡ кейеп йөрөгән кәзәкеһен, кергә тип бер яҡ ситкә һыпырып һалған яулығын эт томшоғона тейҙереп еҫкәтеп алғас, эттең сабауыллап урамға атылыуына артынан йүгергән егеттәр ыңғайына Марс та, Мирас та тышҡа атлыҡты.

Бына эт ишек алдын зырлап өйрөлөп еҫкәнеп сыҡҡас, емерек һарайҙар араһына инеп маташты. Әллә эҙ юғалтты, кире өй алдына килеп, хәтер яңыртҡандай еҫкәнде лә туп-тура ырҙын артына сапты. Сылбыр тотҡан егет саҡ һөйрәлмәй эт артынан йүгерҙе.

Көҙҙән эре киндерҙәре йолҡолмаған ырҙынлыҡты үтеп, эт сәңкеп-сәңкеп элекке буралы баҙ тәңгәлендә өрөргә кереште. Артынан йыйылған кешеләр килеп еткәндә, эт сыйнап баҙ ҡапҡасын асыуҙы һорай ине...

Һалҡын баҙ эсенән тере ҡиәфәте юғалған Бикә әбейҙең кәүҙәһен сығарғас, барса йыйылған халыҡ "аһ" итеп ҡалды. Тере! Пульсы бар! Тиҙерәк больницаға!

Зым-зыя йүгерешкәндәр ыңғайына Марс та машинаһын алып килергә өй алдына сапты. "Ашығыс ярҙам" машинаһы ҡасан килгәнен көтөп ултырғансы, ҡаршы барырға! Боҙ булып ҡатҡан әсәһенең кескенә кәүҙәһен машинаның артҡы ултырғыстарын ятҡырып урын әҙерләп һалғас, үҙе артынан саң ғына борҡотоп ҡалдырып, Марс район үҙәгенә атылды. Юл буйына ауыҙ эсенән "Әсәй... әсәй... әсәй, китмә... Эй, Хоҙайым... берүк әсәйемдән айырма... Аҙ ғына булһа ла ваҡыт бир миңә... Йә, Раббым... хаталарымды, гонаһтарымды еңеләйтер әмәл бир... Әсәйемде генә ҡотҡар... Әсәй... әсәй, китмә... Хоҙайым, ишет ялбарыуымды... айырма беҙҙе... аҙға ғына булһа ла... Әсәй... әсәй..." - тип шыбырланы.

"Ашығыс ярҙам" машинаһына әсәһен күсереп һалғас та, Марс тотам ҡалмай, район үҙәгенә барҙы. Хәл өҫтөндә ятҡан кешегә иғтибар итмәйерәк ҡыланған табиптарҙың кемеһендер быжғыртып, ҡайһыһына "ҡыҙыл ҡағыҙ" вәғәҙәләп, әсәһенең сығып ҡына барған йәнен тотоп ҡалыуҙарын инәлде. Ҡан баҫымы түбәнәйеп, тәне ныҡ һыуынған әбей бер ҙә ыңғайға барғандай түгел ине. Ниндәйҙер укол артынан уколдар, стстемалар менән сырмап, үпкәне яһалма елләтеү аппаратына тоташтырылған ҡураныс кәүҙә бер мәл йәнләнгәндәй ҙә булғайны...

Күҙ алмай һәр секунд, һәр минутты һанаған Марс әсәһенең ҡулы һаҡ ҡына ҡалҡыныуына:

— Әсәй... әсәй... ишетәһеңме мине? Әсәй, был мин - ҡырағайың, - тип һаҡ ҡына янына яҡынлағайны ла, тарамышлы ҡул һәленеп төштө. Марс аңланы: үтте әсәһе... 

Тыпырлашып йүгерешкән медсестралар... Йыуатыу һүҙҙәре... Былар барыһы ла күк томан эсендә кеүек ине. Беренсе тапҡыр Марс үҙ теләге менән әсәһенең ҡулынан иркәләнгеһе килгәйне. Яҙманы... Әгәр бер генә минутҡа иҫенә килеп, әсәһе күҙен асһа, әсәй, ғәфү ит мине, ҡырағайыңды, тип әйтергә теләгәйне. Яҙманы...

Бөтә ауыл менән ҡәҙерләп, хөрмәтләп һуңғы юлға оҙаттылар Сөйөмбикә әбейҙе. Уның үлеме сәбәбен һәр кем үҙенсә юраны. Кемеһелер, баҙға әбей үҙе төшкән, тине, икенселәре уның әҙ-мәҙ "төшөрөү" ғәләмәте барлығынан күрҙе, ә өсөнсөләре бөтөнләй криминал сәбәп фаразлап, аҡсаһын урлап, үҙен баҙға һелтәп киткәндәр, тип һүҙ йөрөттө. Марс медэкспертиза белешмәһенә ышанып, ауылдаштары ни һөйләүенә иғтибар ҙа итмәне.

Мәрмәр таҡтаташ эсенә уйып ҡуйылған әсәһенең фоторәсеменә ҡарап тын ғына илаған Марс, гүйә, ошо минутта кешелек сифаттарын ала бара ине. Тик һуң шул.

Шуныһы йәл, Марс әсәһенең уны һағыныуҙан янып барған йөрәге әрнеүен бер аҙ баҫыу өсөн, һалҡын ҡайнатма алыу өсөн баҙға төшөүен белмәне... Ҡараташ аҫтынан күҙ талдырып йыйған, нисәмә йыл һаҡлап килгән инселәгән ҡарағат ҡайнатмаһының һаман да шул баҙҙа көтөп ултырыуын аңламаны...

Ҡар һыуына биртенгән баҙ ҡапҡасы аҫтында Бикә әбейҙең сеңләп илай-илай балаларын саҡырып арып һүнеүен күҙ алдына ла килтермәне улар... Аңламанылар... һиҙмәнеләр... белмәнеләр... Сөнки уларға ҡырағайлыҡ хас ине.

Миңзәлә СИРҒӘЛИНА хикәйәһе.

— Ҡустым, әйҙә, тәүлә үҙебеҙ эҙләйек. Урам эсенән, кәртә-ҡура яғынан, күрше-тирәнән һорашып. Аҙаҡ, если что, саҡыртырбыҙ...

Ергә һеңешә башлаған әллә күпме тиҫтә йыл үҙ һынын һаҡларға тырышып та һыртына таянған өй иҙәндәре әзмәүерҙәй ике ир тапап үтеүенә сыҙамай ыңғырашып ятып ҡалды. Мирастың соланға сыҡҡас:

— Күрше-тирә тип ней... был урамда берәү ҙә юҡ бит инде, - тигәне генә ишетелде.