Бына халыҡтың бесәнгә төшөүенә бер аҙна ваҡыт үтте. Ләкин йүнле көнө булмағанлыҡтан, сабып ҡына һалып ҡуйҙылар. Бакуй киптерерлек ҡояш юҡ. Зәлифә әбейҙең кинйә улы ла бер яланын аяҡтан йығып һалып ҡуйҙы инде, ә иртәгә әсәһенә ярҙамға килергә тейеш. Өфөнән ҡыҙы ла көн алып килеп етермен тип хәбәр ебәргән.

Бесән айы ауыр тиһәләр ҙә бер мәл генә бит ул. Юҡҡа ғына боронғолар: "Ураҡ урыуҙары ай-һай ауыр, бесән эшләүҙәре бер дәүер," – тип йырламағандыр инде. Зәлифә лә йыл һайын көтөп алыр ине йәмле йәй айҙарын. Эх, йәшерәк сағы булһа икән... Күрмәгәндәрен күрһәтер ине хәҙерге йәштәргә. Юғиһә бесән айы етә башлаһа, аһ та уһ килә башлайҙар. Әйтерһең дә таш аҡтаралар. Бер башлаһаң, бөткәнен һиҙмәй ҙә ҡалаһың. Башланған эш – бөткән эш. Йәмле тәбиғәт ҡосағында күмәкләшеп шаярыша-көлөшә ярышып эшләүҙәрен Зәлифә әле һаман матур бер хәтирә кеүек иҫенә ала. Һәр эште күңел биреп, еренә еткереп башҡарырға яратҡан ҡатын заманында ирмен тигән ирҙәрҙе алдына сығармай торғайны. Шәп тә, матур ҙа саба ине. Кәүҙәһен төп-төҙ тотоп, артыҡ көсәнмәй генә, беләк көсө менән генә һелтәй торғайны. Әйтерһең дә, салғы менән бесән сапмай, ә болон буйлап йөҙөп йөрөй.

Инде етенсе тиҫтәне аша атлауға ҡарамаҫтан, бер йылды ла сабынлығына бармай ҡалғаны юҡ. Балаларына рәхмәт, үтенесен кире ҡаҡмайҙар. Быйыл хәле мөшкөлөрәк шул. Аяҡтары һыҙлай, хәле лә тиҙ бөтә. Нисегерәк булыр инде? Шунда барһа, ғәжәптер инде, йәне-тәне ниндәйҙер көс-ҡеүәт ала, күңелендә әллә күпме иҫтәлектәр яңыра!

Әбей стенала элеүле торған кәкүкле сәғәткә күҙ һалды. Электричка килергә лә күп ваҡыт ҡалмаған икән. Ҡабығын әрсемәй генә бәрәңге һалғайны, бешеп тә киләлер инде. Зөлфиәһе ярата шундай бәрәңгене. Ҡайын утынынан төшкән эре күмерҙе төшөргәс, самауыр ҙа күңелле генә йыр башланы. Күстәнәс килерен алдан һиҙҙертеп тора шул. Хәҙер елпелдәп килеп тә керер әле балаҡайым. Уғаса булмай ҡапҡа асылған тауыш ишетелде. Тыҡ-тыҡ баҫып килеүенә ҡарағанда, Зөлфиәһе булырға тейеш. Күрше-күлән тиһәң, галуштарын лыштырҙатып килерҙәр ине, ә был еңел генә, ҡаласа баҫып килә. Әбей ҡоласын йәйеп ҡыҙына ҡаршы барҙы, һағыныуы ла еткән икән шул. Күрешмәгәндәренә лә байтаҡ бит. Әсәһе ҡыҙының бер аҙ ҡалыная төшкән арҡаһынан тупылдатып һөйөп алды ла: "Бар, өҫтөңдө генә алыштыр ҙа баҙҙан һалҡын ҡаймаҡ сығар, ә мин бәрәңгене һарҡытайым," – тип аласыҡҡа ашыҡты.

Әсәле-ҡыҙлы серләшә-серләшә рәхәтләнеп сәй эстеләр. Әсәһе маҡтай-маҡтай ҡала күстәнәсе менән һыйланһа, Зөлфиә, ғәҙәттәгесә, кинәнеп яңы ҡаймаҡ менән бәрәңге ашаны. Иртәгә бесәнгә төшөргә булһа ла, йоҡларға һуң ғына яттылар.

...Зөлфиә иртән торғанда, әсәһе күптән һыйырын һауып, һәш-һәшләп көтөүгә ҡушып йөрөй ине. Уға уңайһыҙ булып китте. Нисек әсәһенең торғанын ишетмәне икән? Оло кеше ул-был эштәрен бөтөргәнсе йоҡлап ят әле. Аласыҡта ла бөтә нәмә әҙер. Аш бешә, самауыр ҡайнай. Зөлфиә өҫтәл әҙерләй башланы. Бер заман оло ҡапҡа шар асылып китте лә ҡола атын еккән ҡустыһы ғаиләһе менән бер арба булып килеп тә инделәр. Урамда әсәһенең: "Һай, минең үҫкәндәрем, эшкинделәр инде хәҙер," – тигән шат тауышы ишетелде. Арбанан төшкәс тә малайҙар береһенән-береһе уҙҙырып, өләсәләренә үҙҙәренең бәләкәй генә салғыларын күрһәтеп, маҡтандылар. Атайҙары һәр береһенә яйлаштырып ыҡсым ғына итеп яһап биргән. Кинйәһен, Рөстәмен дә алырға булған икән. Дөрөҫ, эшләп үҫһендәр. Ир бала атай тирәһендә уралырға яратыңҡырай шул.

Иртәнге ашты бергәләп ашағас, Зөлфиәнең ҡустыһы оҙаҡлап ултырырға ирек бирмәне. Ни тиһәң дә өлкән ир-аттарҙан унан башҡа кеше юҡ бит. Үҙен хужараҡ итеп тә тойғандыр инде.

– Тиҙерәк ҡуҙғалайыҡ. Иртәнге һалҡында сабып ҡалайыҡ. Ҡояш ҡыҙҙыра башлаһа, эштең рәте булмаясаҡ, – тип өтәләнде. – Көнө лә аяҙ булмаҡсы. Томан ергә ятты.

Зәлифә әбей ризыҡ тултырылған тоҡто, һауыт-һабаларҙы матурлап арбаға урынлаштырҙы. Атаһының салғыһын да әҙерләп ҡуйғайны, улы үҙенекен алып килгән икән.

Берәм-берәм арбаға ултырыша башланылар. Ана бит, үҙҙәре бер арба булды ла ҡуйҙылар. Былай булғас, бесән оҙаҡҡа бармаҫ, Алла бирһә. Хужаның ултырыуы булды, ҡола ат, әйткәнде лә көтмәй, ҡуҙғалып китте. Зәлифә әбей урам буйына уҡ сығып оҙатып ҡалды. Шунан тәүге эше итеп күршеләге инәйгә хәйер индереп биреүҙе кәрәк тапты. Бер әсмуха сәйен, яулыҡ индереп биргәс, аш бүлмәһендәге ҡырылмаһы ҡырҡ эшкә тотондо. Айыртылған һөтөн ҡайнатырға ултыртты. Яңы ҡатыҡ ойотор.

Ҡатыҡ тигәндән... Бесәнселәргә ҡатыҡ һалманы түгелме? Көн ҡыҙҙырып ебәрһә, ҡатыҡһыҙ ни эшләмәк кәрәк? Аҙым һайын сәй ҡайнатып йөрөп буламы ни эш ваҡытында? Эй, әттәгенәһе. Ни эшләмәк кәрәк? Әбей тегеләй һуғылып, былай бәрелеп йөрөнө лә, ишек төбөндәге бүкәнгә барып ултырҙы. Берәй сараһын күрергә кәрәк. Малай-шалайҙы ғына йүгертер ине, был ваҡытта кем өйҙә торһон?.. Ә үҙе барып килһә... Зәлифә әбейҙең күҙҙәрендә нурҙар балҡып китте. Яйлап ҡына үҙе барып килә ала ла инде. Көн ҡыҙҙырғансы барып етәсәк, һи-и, тимәк быйыл да Хөсәйен яланын бер ҡыҙырып киләсәк икән.

Ул йәштәрсә етеҙ аҙымдар менән баҙға төшөп ҡатыҡлы батманды алып сыҡты, һалҡын ҡатыҡты һәйбәтләп туғыны ла алып китә торғанын бәләкәй

һауытҡа бушатты. Шунан өйгә инеп кейемдәрен йыйҙы. Былай булғаны юҡ ине, ни ғәләмәттер, тиктән генә кәйефе күтәрелеп, йырлағылары килә башланы. Алһыу төҫтәге үҙенән биҙәк сыҡҡан иң яратҡан күлдәген, йәшел бәрхәт камзулын кейеп, аҡ батис яулығын яҙып ябынды. Кәлүштең ҡайһыһын кейергә икән? Ул шкаф башына күҙ һалды. Ултырғысҡа баҫып, өр яңы сөм галошын алып кейҙе лә ҡаршыһындағы ҙур көҙгөгә күҙ һалды. Унан әбейгә битен ваҡ ҡына йыйырсыҡтар ҡаплаған һөйкөмлө генә ҡарсыҡ ҡарай ине. "Эй, Зәлифәкәй, ҡартайғанһың шул," – тип үҙе менән һөйләшеп алды. Бер аҙҙан әбейебеҙ юлда ине инде. Күргән кеше, билләһи, ҡунаҡҡа китеп баралыр, тип уйлар ине.

Ғүмере буйына матур йөрөргә, матур йәшәргә яратты бит үҙе лә. Бына ул ауылды үтеп, урман араһынан юрғалай. Бында һәр нәмә таныш уға. Шулай булмай ни, нисә йыл тапаны ул ошо һуҡмаҡты. Килен булып төшкәне бирле... Хөсәйене лә, үҙе лә эшкә, ай-һай, ауан булдылар. Икәүләп хәтһеҙ яланды ике-өс көндә бакуйға һалырҙар ине. Шул ваҡытта Зәлифә ҡыҙыҡ күреп кенә кәбән һалырға өйрәнгәйне. Ҡасан да булһа кәрәге тейер тип башына ла килтермәгәйне йәш ҡатын. Ә кәрәге тейҙе. Нисегерәк тейҙе әле! Һуғыш башланғас, Хөсәйене тәүгеләрҙән булып фронтҡа китте. Зәлифә өс йәшлек кенә Зөлфиәһе менән торҙо ла ҡалды. Оҙаҡламай бесән башланды. Ир ҙә юҡ, ат та юҡ. Биштәрле тоғон артмаҡлап, балтаһын биленә ҡыҫтырып, ҡыҙын ҡайҙа етәкләп, ҡайҙа күтәреп Зәлифә лә кешенән ҡалмай йөрөнө. Башлап ебәреүе генә ҡурҡыныс булған икән. Аҙаҡ өйрәнәһең. Көн дә эшең ырай.

"Уф-ф, – Зәлифә әбей терт итеп ҡалды. Уйланып килә торғас, саҡ йылан өҫтөнә баҫмаған бит. – Инәкәйем, ҙурлығы. Туҙбаш йылан икән. Зыяны булмаһа ла, барыбер имәнес..."

Бына шул ваҡытта кәбән ҡойорға өйрәнеүенең кәрәге тейҙе лә инде. Ауылда ир-ат юҡ. Бисәләрҙең ҡулынан килмәй, йә баҙнаты етмәй. Зәлифә бер түгел, ике кәбән ултыртып ҡуйҙы. Кәбәндәре ниндәй бит әле! “Туғанҡайым, ярҙам ит инде”, – тип килеүселәр әҙ булманы ул саҡта. Тегеләрҙең бала-сағалары уның кипкән бакуйҙарын йыя, ә Зәлифә кәбән һала. Баштары әйләнеп, күҙ алдары ҡараңғыланып китә ине. Хәленән килгәнсе ауылдаштарына ярҙам итте. Үҙҙәре лә уның был изгелеген бер ваҡытта ла онотманы.

Эй, ул замандағы күргәндәрҙе инде. Уйлай башлаһаң, уйылып китерһең. Шулай бер саҡ осоп-ҡунып, тирләп-бешеп йыйған бесәнен күбәләп йөрөй ине. Зөлфиәһе сәй эсә торған ҡарағай төбөндә бөрлөгән ашап ҡалды. Бер заман ләүкелдәп эт өрә башланы. Тәүҙә Зәлифә иғтибар итмәне. Нимә булды икән тип, барһа, ҡара йылан ҡыҙына табан шыуышып яҡынлаша. Ә Ҡытмыр нисек тә тегенең юлын киҫергә итә.

Зәлифә юлында тап булған беренсе муйыл ағасының һыйыҡ ҡына сыбығын һындырып алып, йүгереп килгәндә, йылан Зөлфиәгә яп-яҡын, башын күтәреп ташланырға ғына тора ине. Ул йән асыуы менән берҙе тартҡайны, йылан йомарланып-йомарланып барып ятты. Ярһыуы еткән Зәлифә уны әллә күпме туҡмағас, ҡыҙын күкрәгенә ҡыҫып тыйыла алмайынса илағайны. Шунан һуң ҡыҙын башҡаса йөрөтмәм дә тигәйне, йөрөтөргә тура килде шул, ҡайҙа ҡуяһың уны? Күрше әбейгә генә ҡалдырып китер ине, уларҙың да өй тулы бала, йүнле ҡарау эләкмәҫ тип, гелән генә үҙе менән алды.

Ана, алда Ҡаран йылғаһы күренде. Шуны аша сыҡһаң, теге яғына күп тә ҡалмай. Ошо тирәлә Зәлифә өсөн бик тә ҡәҙерле бер ағас түңгәге булырға тейеш. Ҡайһы тирәләрәк әле? Зәлифә оҙаҡ ҡына ян-яғына ҡаранып торҙо. Әһә, ана эре үлән араһында тороп ҡалған икән. Барыбер таптым бит. Ул бер аҙ ял да итермен тип түңгәк өҫтөнә барып ултырҙы ла ҡытыршы ҡулдары менән уны йомшаҡ ҡына һыйпап ҡуйҙы.

1944 йылдың мартында уйламағанда-нитмәгәндә Хөсәйене ҡайтып төштө. Эй ул саҡтағы илай-илай шатланғандары... Зәлифә әбейҙең күҙҙәренә тағы ла әселе-сөсөлө йәштәр килеп тығылды.

Ҡарап тороуға һап-һау Хөсәйененә әллә ни булған кеүек. Йүнләп һөйләшмәй ҙә, һөйләһә лә кәрәкмәгән һүҙҙәрҙе килтереп ҡыҫтыра. Зәлифә берҙе һөйләй, ә ул төптө икенсене әйтеп ҡуя. Бер заман ҡатын түҙмәне, илай-илай үҙенең үпкәһен белдерергә кереште. Ә Хөсәйене күҙҙәрен таҫырайтып ҡараған да башын һелкеп тик ултыра. Етмәһә, ауыҙы йырыҡ.

– Эй, Зәлифәкәйем, мин бер ни ҙә ишетмәйем, ниҙәр һөйләп, нимәгә генә илайһың икән, – тип ҡатынының яуырынынан ҡосоп алды. Баҡтиһәң, Хөсәйен бөтөнләй ишетмәй, контузия алып ҡайтҡан икән.

Шулай бер ни ҙә ишетмәйенсә Хөсәйене ете йыл йөрөнө. Әйтеүе генә анһат... Был ваҡыт эсендә Зәлифә ире менән ымлап аңлашырға өйрәнеп бөткәйне инде. Ә бер көндө көтөлмәгән мөғжизә булды. Йәмле май айы. Икәүләшеп бысҡы, балта күтәреп утын әҙерләргә урманға киттеләр. Көн иҫ киткес матур. Кәкүк саҡыра, бар тирә-яҡ сәскәгә күмелгән.

– Әйҙә, үҙебеҙҙең баҫыуға барайыҡ, – тине Хөсәйен. – Яланы ла ҙурайыр, утынын да ҡышҡыһын ташып алырға яҡын, уңайлы булыр.

Хөсәйен хәбәрҙе сурыта ғына, Зәлифәһе "эйе" тигәнде аңлатып баш ҡағып ҡына бара. Йылға янына еткәс, ял итергә туҡталдылар. Тап бына ошо ерҙә, әле Зәлифә ултырған түңгәккә ултырҙы Хөсәйен. Ҡатыны иркәләнеп уға терәлде. Шулай ултыра торғас, Хөсәйен ҡапыл. "Ишетәһеңме, бисәкәй, кәкүк нисегерәк саҡыра, ә?" – тип ыскындырмаһынмы. Зәлифә артыҡ иғтибар итмәй генә: "Эй, хәстрүш, кәкүк тауышын һин түгел, мин ишетмәйем әле," – тип кенә ҡуйғайны ла. Тегеһе: "Улай тип әйтмә, Зәлифә, ныҡлабыраҡ тыңла әле," – тигәйне, Зәлифә йығылып китә яҙҙы. Ишетә ләһә Хөсәйене, һөйөнөсөнән ни эшләргә белмәгәйне ул саҡ ҡатын. Ишетә Хөсәйене. Ишетә!!!

Ул көндө һөйләшеп танһыҡтары ҡанманы. Бер-береһенә әйтер һүҙҙәре шул тиклем күбәйгән. Әллә нисә тапҡыр сәй ҡайнатып эстеләр, емертеп эшләнеләр. Хөсәйене генә шунан һуң оҙаҡ йәшәмәне шул. Әллә үлер алдынан Зәлифәһе менән туйғансы һөйләшеп ҡалһын өсөн генә ҡолағын астымы икән Хоҙай Тәғәлә?!

Зәлифә түңгәкте наҙлап йәнә бер һыйпаны ла, тороп ҡағынып, артабан юлын дауам итте. Сабынлығы күренә лә инде. Ялан тулы булып йөрөйҙәр балаҡайҙары. Әсәһен күреп ҡалған Зөлфиә уға ҡаршы йүгерҙе.

– Әсәкәйем, ниңә арбаға ғына ултырып килмәнең? Арының инде. Бир һауытыңды, үҙем тотайым. Әллә ҡатыҡмы?

– Эҫелә айранһыҙ ҡыйын бит ул. Төптө хәтеремдән сыҡҡан.

– Түҙер инек әле. Сәй етерлек. Ыҙалап ни...

– Улай тимә, ҡыҙым. Бында килеп, йәшәреп, тын алып ҡайтам.

Зәлифә әбей күҙҙәре менән ҡәҙерле аҡланды айҡаны.

– Һеҙ айран эсеп, ял итеп алығыҙ, мин әҙерәк ҡараштырып киләйем, – тип әбей сабынлығын иңләп ары китте. Үлән шәп үҫкән быйыл. Малдар асыҡмаясаҡ. Ошондай ҙа ҙур яланды ире менән икәүҙән-икәү генә бөтөрөп ҡуялар ине бит. Сабының ҡалды, үҙең юҡ.

Зәлифә әбейҙең йөрәге ҡыҫып ҡуйҙы. Бар нәмәне күҙҙән үткәргәс, сәй эсә торған ҡарағай төбөнә ыңғайланы. Балалары гөр килеп тамаҡ ялғай. Ейәндәре лә икмәкте ҡайһылай ҡайыра тешләп ашап ултырған булалар. Зөлфиәһе быйыл олоғая төшкән һымаҡ. Ҡыҙарып китөп сәй һемөрә. Әбей ейәндәре янынан урын алды. Ҡыҙы айран һонғас, миңә сәй генә яһап бир, һалҡын айран быуынға төшөр тип, сәй яһатты. Зөлфиәгә әсәһенең йөҙө йонсоу, ағарынып киткән кеүек тойолдо.

Беҙҙең менән арбаға ултырып ҡайтырһың тиһәләр ҙә, Зәлифә әбей йәйәүләп ҡайтыуҙы хуп күрҙе. Арбала һелкетә, минең бер ерем дә ауыртмай, бер аҙ арығанмын ғына тип, кире ҡайтырға сыҡты.

Юлда тыны ҡыҫылһа ла туҡталмаҫҡа тырышты. Ҡайтып етергә лә тиҙерәк аш һалып ебәрергә кәрәк. Атлы кешеләр ни хәҙер артымдан ҡайтып етерҙәр әле, тип аҙымын ҡыҙыулатты. Өйөнә ул аһ аллаға төшөп саҡ ҡайтып етте. Ҡоро-һары йыйып индереп усаҡ яҡты, бәрән итенән генә аш һалып ебәрҙе. Шунан әҙерәк кенә хәл алайым тип, мөйөштә торған ағас карауатҡа ятып торҙо. Эй, Хоҙайым, быйыл да мораҙына иреште. Сабынлығын, йәшлеге туғайын барып күрҙе. Кеше бесән айы ауыр тигән була. Ҡайҙан ауыр булһын...

Зәлифә әбейҙең күҙ ҡабаҡтары ауырайҙы. Алыҫта, томан араһында ғына Хөсәйене күренеп ҡалған һымаҡ. Бәй, ҡолас ташлап бесән сабып йөрөй ҙәһә. Тороп тор, мин дә хәҙер ярҙамға киләм. Ни ғәләмәт, ире унан ҡаса түгелме? Юҡ, ҡасмай, киреһенсә, үҙенә саҡыра. Үҙе ҡайҙалыр йүгерә, артынан Зәлифәне лә саҡыра. Ул еңел генә итеп ире артынан йүгерә. Бына Хөсәйене күҙҙән юғалды. Зәлифә лә томан эсенә инеп ғәйеп булды.

Зәлифә, ҡалҡынырға тырышып, "ыһ" тигән өн сығарҙы ла күҙҙәрен мәңгегә йомдо.

Хәлиҙә ЧЕМБАРИСОВА.

– Ниндәй осрашыу, беҙгә ҡайтырға кәрәк! – тип ризаһыҙлыҡ белдерҙе компьютерҙа футбол уйнау ваҡыты кәмеүенә йәне көйгән Яҡуп.

– Өйгә эш былай ҙа күп, өлгөрөп булмай! – тип уны йөпләп ҡуйҙы ноутбугында атышырға ашыҡҡан Хәлим. Мәктәптә йәнә бер сәғәткә ҡалыу башҡаларҙы ла ҡыуандырманы, ахыры. Кемдер уфтанды, икенсеһе телен шартлатты, берәү хатта түҙемһеҙләнеп аяҡтары менән иҙәнде тыпырлатып алды.

– Тауыш, балалар! – Клара Вәлиевнаның тауышы ҡырыҫланды. – Беренсенән, осрашыу хаҡында алдан иҫкәртелгәйне, планға ла индерелгән, икенсенән, мәктәп ҡунағы – күренекле ауылдашыбыҙ, оҫта хирург Сәлим Яппаров. Уны яҡшы беләһегеҙ. Йәш кенә булыуына ҡарамаҫтан, республикабыҙ баш ҡалаһында иң абруйлы дауаханала эшләй, яңыраҡ дауалауҙа яңы ысул тәҡдим иткән өсөн йәштәр дәүләт премияһына лайыҡ булды. Мәктәптә гел «бишле»гә уҡыны, олимпиадаларҙа ҡатнашып призлы урындар ала торғайны.

Уҡытыусыларының һүҙҙәренән һуң малайҙар һәм ҡыҙҙар тынысланды, буғай. Дөрөҫөрәге, яҙмыштарына күнделәр. Сираттағы «өлгө ағайҙы» тыңлағанға һалышып, йәнә ҡырҡ биш минут ултырмай сара юҡ.

* * *

Сәлим Яппаров ҡуйы бөҙрә сәсле, мөһабәт кәүҙәле, ҙур ҡара күҙҙәре янып торған егерме ете йәштәрҙәге егет кеше булып сыҡты. Исемен район гәзитенән дә, уҡытыусылары ауыҙынан да ишетеп торһалар ҙа үҙен тәүгә күреүҙәре. Голливуд артисы кеүек сибәр үҙе. Ана бит, синыфтағы ҡыҙҙарҙың ҡараштары шунда уҡ уға төбәлде. Әле бит ауыҙынан бер һүҙ сыҡманы, һөйләй башлаһа нимә булыр?!

Яҡуп иренен ҡыйшайтып йылмайып ҡуйҙы.

– Хөрмәтле балалар, кескәй яҡташтарым! Һеҙҙе күреүемә, осрашыуға саҡырыуығыҙға бик шатмын!

«Беҙ ҙә бик шат, ҡыуаныс, прәме, эскә һыймай, һүҙеңде ҡыҫҡа тотһаң ишшеү нығыраҡ ҡыуаныр инек». Яҡуп башын ике усына һалып данлыҡлы ауылдашына төбәлде.

– Осрашыу алдынан нимә һөйләрмен икән тип оҙаҡ уйландым. – Яппаров егермеләп малай һәм ҡыҙҙың үҙенә төбәлгән ҡарашы аҫтында һалмаҡ ҡына һөйләй башланы. – Һеҙҙең һымаҡ етенсе синыфта уҡыған саҡта тормошомда ҙур ваҡиғалар булды. Уларҙы һеҙҙең менән бүлешкем килә. Бәлки, кемдер фәһем алыр.

Атайым менән әсәйем тыуған көнөмә компьютер бүләк иткәйнеләр. Әле генә ул һәр кемдә бар, ә бынан ун дүрт-ун биш йыл элек ауылда, уҙа барһа, икәү-өсәү булғандыр. Минең нисек ҡыуанғанымды күҙ алдына килтерәһегеҙҙер. Башта Интернет та юҡ ине, шуға ла төрлө уйындарҙы үҙләштерҙем. Бына һеҙ ниндәй уйынды яратаһығыҙ?

– Атыш! – тип ҡысҡыра һалды Хәлим.

Уның артынса башҡалар ҙа телгә килде:

– Стратегия!

– Герой!

– Хоккей!

– Мин быларҙың барыһын да уйнап ҡараным, – тип йылмайҙы Сәлим ағай. – Тик тора-бара тулыһынса тиерлек футболға күстем.

– Яҡуп һымаҡ инде, уның да футбол тип йәне сыға, – тип ҡуйҙы телдәр Хәлим.

– Шым ултыр, һинән һораған кеше юҡ, – тине йәне көйгән Яҡуп.

– Футболды һәйбәт уйнай инем, – тип йылмайып Яҡупҡа ҡарап алды ла һүҙен дауам итте Сәлим ағай. – Тик бер аҙҙан урамда малайҙар менән түгел, тулыһынса компьютерҙа уйнауға күстем. Атай икешәр ай буйы Себерҙә эшләй, әсәйем дә магазинынан кискә генә ҡайта, миңә тулы ирек – һүҙ әйткән дә кеше юҡ. Англияның атаҡлы «Манчестер Юнайтед» командаһы өсөн уйнайым, Роналдо, Роналдиньо кеүек донъяның иң шәп футболсыларын һатып алам, еңеү артынан еңеү яулайым. Бер мәл шул тиклем әүәҫләнеп киттем, хатта дәрес ваҡытында ла бөгөнгө уйында кемдәр сыға, ҡайһы футболисты һатып алырға йәки һатып ебәрергә, тип баш вата башланым. Уйнай торғас, төнгө сәғәт ике, өс булып китә. Әлбиттә, иртәгәһен йоҡо туймай, дәрестәрҙә берсә иҫнәп, берсә иҫәңгерәп ултырам, баш ауырта. Уҡыу бик еңел бирелә ине миңә, тик шул футбол арҡаһында дәрестәр ҡайғыһы китте. Сиреккә бер түгел, алты «дүртле» сыҡты. Ә бит беренсе синыфтан алып гел отличник инем. Быға бик ҡайғырманым да шикелле. Яратҡан фәнем математиканан район олимпиадаһына алмауҙарын да, уҡытыусыларҙың берсә аптырап, берсә асыуланып уҡырға кәрәклегенә өндәүҙәрен дә иғтибарға алманым. Өйҙә лә тыныслыҡ бөттө. Башта әсәй мине төн еткәнсе дәрес әҙерләй тип уйлай торғайны, уҡыу насарланып, уҡытыусылар зарлана башлағас, ул да эштең ниҙә булыуын һиҙҙе. Ул компьютер алдына көнөнә Бер сәғәттән артыҡ ултырмау шартын ҡуя, мин тиҫкәреләнәм, үсегәм, әрләшәм. Хәҙер үҙем медик булғас әсәйемдең хафаланыуын аңлайым. Көнөнә биш-алты сәғәт дәрес, ҡайтҡас, мониторға текәлеп йәнә шул тиклем ваҡыт ҡуҙғалмай ултыраһың. Ә бит кеше көнөнә үҙ аяҡтары менән кәмендә дүрт-биш саҡрым ара атлап үтергә, физик эш эшләргә тейеш. Ана, утыҙ йәштә организмы ҡарт кешенеке кеүек булған ауырыуҙарҙы күп килтерәләр дауаханаға.

Бер мәл таңғы сәғәт алтыға тиклем футбол уйнағандан һуң башты ла күтәрә алмай яттым. Әсәйем ни эшләргә белмәй, ашауҙан ҡалды, эргәнән китмәй. Компьютерҙа уйнауыңды ташламаһаң, үҙеңдең башыңа етәсәкһең бит, аҡылыңа кил, тип берсә инәлә, берсә илай. Үҙем дә быны аңлай башланым да, тик Бер ни ҡыла алмайым. Карауатта баш ауыртыуға түҙмәй һыҙланып ятҡанда ла футбол баштан китмәй. «Манчестер Юнайтед» менән сираттағы сезонды тик еңеүҙәр менән тамамлап киләм бит, йәнәһе. Хатта өн менән төш бутала башланы. Бына Роналдиньо тупты майҙан уртаһында эләктереп ала ла өс-дүрт һаҡсыны еңел генә үтеп, бар көсөнә ҡапҡаға тибә. Ҡаршыға йүгереп сыҡҡан ҡапҡа һаҡсыһы тупты тота алмауына ғәрләнеп, ҡулдары менән ерҙе төйә. Го-о-л!

Үҙ тауышыма үҙем уянып китәм дә барыһы ла төштә булыуын аңлайым, ике яҡ сикәнең түҙеп торғоһоҙ итеп һулҡылдап ауыртыуына түҙә алмай, ыңғырашып ҡуям.

Шундай ауыр көндәрҙә Себерҙән атайым ҡайтып төштө. Әсәйем уға барыһын да һөйләгәндер, кәрәкте бирер, тип шөрләһәм дә, ул-был булманы. Ял көнөндә өсәүләшеп Өфөгә киттек. Туғандарға барҙыҡ, аҙаҡ кинотеатрҙа Хатико тураһында кино ҡараныҡ.

Хатико хаҡында, бәлки, ишеткәнегеҙ барҙыр. Уның тарихы былай. Япониялағы бер профессор яҡшы тоҡомло көсөк алып ҡайта. Бер аҙ үҫкәс, был эт көн һайын хужаһын поезға тиклем оҙата килә, кисен иһә станцияға килеп ҡаршы ала. Уларҙың дуҫлығы барыһын да һоҡландыра. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, профессор йөрәк сиренән ҡапыл вафат була. Ә Хатико уны онота тип уйлайһығыҙмы? Юҡ, ул көн һайын көндөҙгө сәғәт биштә станцияға килеп, иң һуңғы төнгө поезд килгәнсе хужаһын көтә. Көн һайын, йәйге селләлә лә, ҡышҡы һалҡында ла поездан килеп төшкән кешеләрҙе ҡарашында һағыш ҡатыш өмөт сағылған эт ҡаршылай. Туғыҙ йыл буйы, Хатиконың үҙ үлеменә тиклем дауам итә был хәл. Ул вафат булған көндә бөтөн Япония халҡы зар илай. Япондар ошо станцияла Хатикоға һәйкәл дә ҡуйған. Дуҫлыҡ, тоғролоҡ символы булып тора хәҙер был эт һыны.

Хатико хаҡында Америкала төшөрөлгән ошо фильм бик ҡыҙғаныс ине, кино бөткәнсе күҙ йәштәрен һөртөп ултырҙым. Ричард Гир уйнаған төп геройҙыҡы шикелле шундай тоғро дуҫым булһын ине, тип хыялландым. Аҙаҡ, кинонан сығып, Үҙәк баҙар янынан үткәндә эт, бесәй һатылған ерҙә туҡтаныҡ. Шунда осраттым мин буласаҡ дуҫымды. Ҡап-ҡара был көсөктөң тәпәйҙәре лә, ҡойроғоноң осо ғына ап-аҡ. Ҡулыма алғайным, үҙеңә ал инде, тигәндәй, миңә һыйынды, кескәй ҡойроғон ирмәк итеп болғай.

– Алайыҡ әле бынау көсөктө, – тим ошо бәләкәй йән эйәһенән айырылыуҙы күҙ алдына ла килтермәйенсә.

– Алайыҡ һуң! – тип көтөлмәгәнсә тиҙ ризалашты атайым. – Тик үҙең ҡарайһың инде.

– Ҡарармын! – тип раҫларға ашығам, атайымдың кире уйлауынан ҡурҡып.

Көсөк алып ҡайтыуға әсәйем дә ҡаршы килмәне. Тик мин ҡушҡан Хатико исемен генә оҡшатманы. Фильмды күрмәне шул.

– Ана бит, аҡ тәпәйле, Аҡтырнаҡ була инде, ул ниндәй ҡолаҡ ишетмәгән Хатико тағы, япон эте түгел дәһә, – тип ризаһыҙлыҡ белдерҙе.

Мин Хатико, әсәй Аҡтырнаҡ тип саҡыра торғас, эт тә үҙенең япон-башҡорт исеменә күнде, буғай. Шулай итеп, Хатико-Аҡтырнаҡ булып китте.

Ошо кескәй генә йән эйәһе тормошомдо бөтөнләй үҙгәртеп ебәрҙе. Көсөк минең мәктәптән ҡайтыр ваҡытты һиҙеп тора, ахыры, урам осона уҡ ҡаршы килеп ала, ҡойроғон болғай, бер алға, бер артҡа сыға. Был мәхлүк кәйефте лә һиҙә, шикелле. Насар билдә алып, күңелһеҙ генә ҡайтып килһәң, ул да артыҡ ырғанламай, нишләйһең, була торған хәл, тигәндәй, күҙгә ҡарап ала ла, эргәнән тыныс ҡына юрғалауын белә. Кәйеф шәп булһа, ул да шашынып ала, сыйылдай, ҡулды ялай, бер урында тороп сыҙай алмай. Аҙаҡ ҡына белдем, эттәр кәйефте кешенең еҫенән үк һиҙә икән. Баҡһаң, кеше асыулы саҡта бер төрлө, кәйефле саҡта икенсе төрлө ферменттар бүлеп сығара.

Хатико-Аҡтырнаҡ тоҡомло эт нәҫеленән булмаһа ла, бик аҡыллы ине. Урамға беренсе тапҡыр кергән кешене еҫкәп ҡарай ҙа икенсегә инде уға өрөп тә ҡарамай, «үҙ кеше» тиҙер инде. Үҙебеҙҙең һыйырҙы, кәзә-һарыҡты таный, ә сит мал-тыуарҙы урамға яҡын да килтермәй. Хатта бесәй менән дуҫлашты. Һимеҙ, ялҡау, дәрәжәһен белеп кенә атлап йөрөгән бесәйебеҙ урамға сығып, ҡояш нурҙарында ҡыҙынып ята, тирә-яҡты күҙәтә. Эргәһендә әйләнгеләп, арлы-бирле йөрөгән эткә иҫе лә китмәй. Хатико эргәһенә яҡыныраҡ килеп оҙағыраҡ ҡарап торһа, бесәй тәпәйе менән генә моронон тырнап ала. Бесәй үҙе барыһын да иғтибар менән күҙәтһә лә, үҙенә төбәлгән ҡарашты яратмай бит ул.

* * *

Ҡыңғырау шылтыраны. Алтынсы дәрес тамамланды ла. Ғәҙәттә, ҡыңғырау тауышы ишетелеү менән ҡуҙғалыша башлаған етенселәр урындарында ҡалды.

– Әй, әттәгенәһе... – Яппаров бошоноп китеп үҙенә иғтибар менән төбәлгән малайҙар һәм ҡыҙҙарға ҡараны. – Һөйләп бөтмәнем бит әле, нишләйбеҙ һуң, таралышабыҙмы, әллә тиҙ генә ослап ҡуябыҙмы?

– Һөйләгеҙ!

– Тыңлап бөтәйек, ҡыҙыҡ бит! – тип дәррәү ҡысҡыра һалды етенселәр.

Яҡуп исем өсөн генә, күпме ултырырға була, ҡайтырға кәрәк, тип әйтергә булғайны ла, кире уйланы. Иң ҡыҙыҡ еренә еткәс йә һөйләп бөтмәҫ тә ҡуйыр.

– Шулай итеп, Хатико-Аҡтырнаҡ ғаиләбеҙҙең айырылғыһыҙ бер ағзаһына әүерелде. Мин уға хата бер кемгә әйтә алмаған серҙәремде, хыялдарымды һөйләй торғайным. Ышанысһыҙ дуҫың һине һатырға, ташлап ҡасырға мөмкин, ә был мәхлүк бары хужаң булғаның өсөн ярата, бер ниндәй шарт ҡуймай ғына һиңә хеҙмәт итә.

Көҙгө һалҡын кистәрҙең береһендә өйҙә яңғыҙым ғына ҡалғайным. Атай Себерҙә, әсәй күрше ауылда йәшәгән өләсәйҙең хәлен белешергә тип киткәйне. Мал-тыуарҙы аҙбарға бикләп, Хатиконың ашарына һалдым да өйгә инеп компьютерҙа футбол уйнарға тотондом. Атай өйҙә булғанда, Хатиконы ла алып ҡайтҡас, футбол уйнау ныҡ ҡына кәмегәйне. Әммә, үҙем генә ҡалдыммы, һаман футболға йәбешәм, Бер ни ҡылып булмай. Етмәһә, чемпиондар лигаһының финалы етте. Атаҡлы «Барселона» менән кем иң-иң көслөһө икәнен асыҡлайһы бар. Дәрес әҙерләү ҡайғыһы юҡ, башта финал ғына. Кемдәрҙе уйнатырға, ниндәй тактика һайларға? Гел һөжүм итергәме, әллә бөтөн көстө ҡапҡаны һаҡлауға туплап, һөжүм итеүселәрҙең етеҙлеге һәм оҫталығына ғына ышанырғамы? Экран яҡшыраҡ күренһен өсөн бүлмәләге утты һүндерҙем дә тотондом футболға. Матч башланып та китте, тәүге атакала уҡ минең ҡапҡаға гол индерҙеләр. Хәҙер инде ҡапҡа һаҡлауҙың кәрәге юҡ, голһыҙ еңеү булмай, тип атакаға ташландым.

Тап шул мәлдә Хатико ярылырҙай булып өрә башланы. Бүтән ваҡыт булһа тиҙ генә сығып ҡарар инем, әле уның ҡайғыһы юҡ. Уйын бөтөн зиһенде биләп алды. Күҙгә аҡ-ҡара күренмәй, башта нисек тә гол индереү генә. Көс-хәлгә «Барселона» яғына барып етһәң, йә минекеләр ҡыйыш тибә, йә ҡапҡасы тупты эләктереп ала. Унан инде туп тегеләр яғына күсһә, ҡапҡаңды һаҡлап ҡына өлгөр, бер минут тын алырға ваҡыт юҡ. Беренсе таймда бер туп та индереп булманы. Ял да итеп тормайынса икенсе таймды башланым. Нисек тә еңергә, сезонды шәп тамамларға кәрәк. Ниһайәт, уйын тамамланырға ике минут ҡалғас, иң шәп уйынсым Роналдиньо тупты эләктереп ала ла алға ынтыла. Бына ул бер, ике һаҡсыны артта ҡалдыра, ҡаршыға йүгереп сыҡҡан ҡапҡасыны ла алдатып, тупты буш ҡапҡаға индерә. Го-ол! Хәҙер инде 15-әр минутлыҡ ике өҫтәмә таймда нисек тә йәнә бер туп индерергә кәрәк. Бер аҙ ял итеп алмайынса булмай, үҙем уйнағандан былайыраҡ шыбыр тиргә баттым бит.

Туҡта әле, Хатико-Аҡтырнаҡтың тауышы инде байтаҡтан бирле ишетелмәй түгелме һуң? Оҙаҡ ҡына өрҙө бит, рәхәтләнеп йоҡлап ятмай әллә ниңә яр һалды.

Урамдың утын яҡтыртып болдорға сығам, тирә-яҡ тып-тын, шылт иткән дә тауыш юҡ. Хатико ла күренмәй. Эскә шом йүгерҙе. Ҙур фонарҙы алып, урам тирәһен ҡарап сығам. Юҡ. Бер мәл аҙбар яғынан шыңшыған тауыш ишетелеп ҡалды. Фонарь менән яҡтыртып ҡараһам, йығылып китә яҙҙым.

Ҡанға туҙған Хатико ерҙә һуҙылып ята, эсендәге ҙур яранан эсәктәре күренеп тора. Уны өйгә индереп, нисек ярҙам итергә белмәй аҙарынып тороуым, ветеринар табипты алып килер өсөн, ауылдың икенсе осона йүгереп барып, уныһының дөм иҫерек булыуы, Хатико-Аҡтырнаҡтың, зинһар, ҡотҡар, тигәндәй, һуңғы инәлесле ҡарашы, күҙҙәрен мәңгелеккә йомоуы төш кеүек кенә хәтерҙә ҡалды.

Шул осорҙа ауыл кешеләренең аттары, һарыҡтары юғалғылағайны. Аҙаҡ уғрыларҙың эҙҙәренә төштөләр. Күрше ауылдан берәү төрмәлә ултырып ҡайтҡайны. Шул бер әшнәһе менән мал-тыуарҙы урлап һуйып, һатып йөрөгән. Мин иҫем китеп футбол уйнаған мәлдә, Хатико улар менән алышҡан булған. Берәүһенең ҡулын ныҡ итеп тешләгәс, уға һәнәк менән сәнскәндәр ҙә сығып тайғандар. Хатико-Аҡтырнаҡты үҙҡулдарым менән ерләгән ваҡытта үҙемә башҡаса компьютерҙа футбол уйнамайым, тип һүҙ бирҙем.

Уйнаманым да – һуңғы уйын минең өсөн ысын мәғәнәһендә финал булды. Бер ниндәй уйһыҙ ваҡытты бушҡа үткәреүҙең аяныслы финалы. Әгәр мин өйҙәге уттарҙы һүндермәһәм, эт өрә башлағас та урамды яҡтыртһам бәлә урап уҙыр, уғрылар ҡасыр, дуҫым иҫән ҡалыр ине бит. Хатико-Аҡтырнаҡҡа нисек ярҙам итергә белмәй үрһәләнеүем этәргес булдымы, врач һөнәре менән ныҡлап ҡыҙыҡһына башланым. Бына шулай, балалар, бер ябай эт үҙ ғүмерен ҡорбан итеп, минең яҙмышымды үҙгәртте, бөгөнгө уңыштарымда уның да ҙур өлөшө бар.

* * *

…Яҡуп менән Хәлим, ғәҙәттәгесә, мәктәптән бергә ҡайтырға сыҡтылар. Һәр береһе үҙ уйҙарына сумып өндәшмәй генә атланы. Яҡуптарҙың өйҙәре тапҡырына еткәс кенә Хәлим телгә килде:

– Яҡуп, кискәрәк нәмә эшләйһең?

– Футбол уйнайым, – тине Яҡуп, урам ҡапҡаһын асып. Шунан көлөмһөрәп өҫтәп ҡуйҙы. – Компьютерҙа түгел, мәктәп эргәһендәге майҙанға, әйҙә, һин дә кил!

– Әйҙә һуң! – Хәлим ихлас йөпләп ҡуйҙы. – Малайҙарға шылтыратып сығам әле, күмәк йыйылһаҡ күңеллерәк булыр. Барыбер мониторға текәлеп үтә көндәре, ялҡау өйөрлө. Шулаймы, Яҡуп?

Әммә дуҫы яуап ҡайтарманы. Ул ашығып өйҙәренә инеп киткәйне инде.

Марат Әминев.