Фәтихә менән ир йәшәр...

- Шул тиклем тексәйеп ҡарама, йәнде көйҙөрөп! Күҙле бүкән һымаҡ текләп ултырыуҙан башҡаны белмәйһең. Һөйләшмәйһең дә, исмаһам!

- Шул тиклем тексәйеп ҡарама, йәнде көйҙөрөп! Күҙле бүкән һымаҡ текләп ултырыуҙан башҡаны белмәйһең. Һөйләшмәйһең дә, исмаһам! Өс көн, өс төн ҡайҙа йөрөнөң, ә? Эҙләмәгән ер ҡалманы, йөрәк бөттө...
Яуап булмаҫын белһә лә, Әлиә был һүҙҙәрҙе ҡат-ҡат әйтеп, үҙ алдына һөйләнде. Ҙур, ауыр кәүҙәле, түп-түңәрәк ике күҙен хужабикәнән алмаған Һарысай менән шулай“һөйләшә”улар. Исеме ҡолаҡҡа ятышһыҙ –Рыжуля, Әлиә өсөн ул – Һарысай. Улы менән килене ошо сәйер йән эйәһен ер аяғы – ер башынан алып килеп, ҡалдырып ҡайтып киттеләр. “Ҡарап тор, имеш...яңғыҙһың, имеш...”. Яңғыҙмын шул, ҡалайтайым... Олоғайып барғанда тиктомалдан бер үҙем ҡалырмын да, ошо ете-ят һары бесәй менән көн күрергә тура килер тип кем уйлаған? Барыһы ла һин теләгәнсә булмай тормошта. Эт-бесәйҙе ғөмүмән тере биреләй күреп яратмаған Әлиә ошо Һарысайға ҡарап түҙеп ултырһын әле! Хәйер, түҙмәй ни хәл итәһең? Бер уйлаһаң, эргәләге тере йән нисектер йыуаныс та һымаҡ. Балкон аша сығып ҡайҙалыр юғалып та алды әле. Ҡурҡты Әлиә, бесәй табылғас хатта илап ебәрҙе. Күҙ ҙә йоммай, уның һәр хәрәкәтен күҙәтеп ултырған ошо йән эйәһенең дә үҙ хәстәре, хәжәте барҙыр, бәлки, кем белә...
Әлиә һуңғы арала үҙе лә төрлө уйҙар солғанышында йәшәй,берсә шатлыҡлы, берсә һағышлы хәтирәләргә бирелеп ала. Үткәндәр яҡында, һул һуҙымында ғына кеүек. Тик үрелеп-үрелеп буй етмәй, уйлап-уйлап осона сығып булмай. Йәшәлгән ғүмер юлында күңел елкендергес ҡанатлы мәлдәр ҙә, йә киреһенсә, үҙәктәрҙе әсетеп, бәғерҙе телгеләгән үкенестәр ҙә күп, бик күп булған.

... Бар донъя шау сәскәгә күмелгән йәмле йәй айында Әлиә педучилище тамамланы. Студент осоро йәшлек шауҡымында шаулап-гөрләп тиҙ генә үтте. Бына, ниһайәт, күптән көткән, күптән хыялланған диплом – Әлиәнең ҡулында! Ун һигеҙ йәшлек сибәркәйгә хәҙер бөтә офоҡтар ҙа асыҡ, алда– хыялдарҙы ысын итәһе, тормош тигән оло диңгеҙҙә кинәнеп-кинәнеп йөҙәһе бар...
Уға төпкөл райондарҙың береһенә йүнәлтмә бирҙеләр.Билдәһеҙлек бер аҙ шомландырһа ла, күңел елкенә, йәшлек саялығы, сәм-дәрт алға әйҙәне ул саҡта. Йәйрәп ятҡан иркен далала үҫкән ҡыҙ, өҙәрем оҙон юлды үтеп, йырып сыҡҡыһыҙ ҡара урманлы, тау-ташлы төбәккә килеп төштө. Яңы мөхит, ят ауыл “Ә, килдеңме, йә,ҡарарбыҙ, нимә ҡыйрата алырһың икән?” тигәндәй, ҡыҙҙы шым ғына ҡаршы алды.
Йәш уҡытыусы яңғыҙ йәшәгән Гөлйемеш исемле инәйгә фатирға урынлашты.
- Әйҙә, һылыу, рәхим ит, тартынма, үҙ өйөңдәгеләй бул! – Хужабикә, ихлас ҡаршы алып, ыҡсым өй түрендәге урындыҡта боһорап ҡайнап, үҙенсә көй көйләп ултырған самауыр янына әйҙүкләне. Хуш еҫле сәй менән ҡыҫтай-ҡыҫтай һыйлаған арала Әлиәнең ҡайһы яҡтан икәнен, ата-әсәһе, туғандары тураһында белешеп тә өлгөрҙө. Ә үҙенең ҡыҙҙары тормошҡа сығып ситтә йәшәй, һуғыш яугире булған йәмәғәтенең вафатынан һуң яңғыҙы көн күрә икән. Алсаҡ йөҙлө, етеҙ хәрәкәтле әбекәй тәмләп кенә хәбәрен теҙҙе:
-Мин ни ошо ауылда тыуып үҫтем инде. Ошонда тормош ҡороп донъя көттөм. Бер ҡайҙа ла сығып йөрөмәнем дә. Бына һинең кеүек йәш уҡытыусылар килеп фатирҙа тороп китә. Беҙҙең яҡты үҙ итмәгәндәре ҡабат иленә әйләнеп ҡайта, эсәр һыуы булғаны ошонда кейәүгә сыға, килен булып донъя йөгөн тарта. Бына һине лә алда үҙ яҙмышың көтәлер.Инсафлы бала күренәһең, бәхетеңде табырға насип булһын...
Эй шәп булып сыҡты ул Гөлйемеш инәй. Әлиә уның һөйләгәндәрен тыңлай-тыңлай ҙа, һәр нәмәне күңеле аша үткәреп, уйнап һөйләгәндә лә уйлап һөйләгән ысын аҡыл эйәһе тап уның кеүек булалыр, тип һоҡланып ҡуя. Йомарт инәй уны көн дә тәмле сәй эсереп, йылы һүҙе менән эшкә оҙатып ҡала. Әлиәнең кәйефе шәп, мәктәпкә балалар янына еңел кәүҙәһе менән күбәләктәй осоп ҡына бара. Йәп-йәш Әлиә өсөн донъя түңәрәк, зәңгәр күк тик алһыу нурҙан ғына тора кеүек. Һайлаған һөнәреңде яратыу, кескәйҙәрҙе яҡын күреү – ысын, ҙур бәхет икән ул!
Хәйер,ауылда уҡытыусы - балаларға белем биреүсе генә түгел ине ул заманда. Һәр береһе - агитатор ҙа, әртис тә, спортсы ла, һәр төрлө хужалыҡ эшендә ярҙамсы ла. Был мәшәҡәттәрҙең барыһы ла Әлиәгә күңелле һәм ҡыҙыҡ тойола, арытмай ҙа, ялҡытмай ҙа. Йәшлек, ахыры, үҙе шундай мәл, бөтә нәмә яңы һәм мауыҡтырғыс, дәрт-дармандың ташып-түгелеп торған сағылыр.
Тиҙҙән ауыл тирәләй үҫкән уҫаҡ-ҡайындар, миҙгел алмашыныуын иҫкәртеп, һары-ҡыҙыл төҫтәргә мансылды. Бейек тауҙар, таш-ҡаялар өҫтөнә аҡһыл келәмдәй томан шаршауы эленде. Әлиәнең күңелен әллә ниндәй болоҡһоу баҫты. Атай-әсәй наҙында ҡойоноп үҫкән, студент саҡта аҙна һайын ялға ҡайтып йөрөгән ҡыҙ ауылын, яҡындарын, дуҫтарын юҡһынды. Уҡыусылар көҙгө каникулға сығыу менән ҡыҙыҡай тыуған яғына юлланды. Бөгөнгөләй хәтерендә: ҡәҙерле кешеләре менән осрашыу әйтеп аңлатҡыһыҙ тынһыҡ һәм рәхәт ине уға.
-И-и-и, балаҡайым,бигерәк ябығып йонсоп киткәнһең! Мә, бына ошо тәмлекәсте аша, йә әле, быныһын тәмләп ҡара, - тип өлтөрәп йөрөгән әсәһе, ҡыуаныстан йөҙө яҡтырып киткән атаһы эргәһендә үҙен һаман да бәләкәй иркә ҡыҙ итеп тойоуы шундай ләззәтле ине. Тыуып-үҫкән ере уны шулай яңы көс-дәрт менән һуғарҙы, тылсымлы йәшәү һулышы өргәндәй булды. Их, ҡайтаһы ине шул мәлгә, аҙға ғына булһа ла бер ҡайтаһы ине...
Шатлыҡҡа тулы көндәр татлы төш кеүек үтте лә киттеләр. Ял итеүҙән, күрешеү шатлығынан кәйефе көйләнеп, Әлиә тағы эшкә юлланды. Автобус, дала ерҙәре аша барҙы-барҙы ла, тау-урманлы төбәккә килеп еткәс, ҡыҙҙы туҡталышта төшөрөп,үҙ юлы менән ары елдерҙе.
Ноябрь башында юл йөрөү гүр ғазабы икән дә! Быҫҡаҡ ямғыр туҡтап та өлгөрмәне, күкте айҡап өйөрөлгән ҡара болоттарҙан ергә берәм-берәм эре ҡар бөртөктәре һибелә башланы.Һауа, ҡыш килә, ҡыш килә тигәндәй,һулышын бермә-бер һалҡынайтты. “Ҡараңғы төшкәнсе барып етергә, һис юғы ауылға яҡынлап өлгөрөргә кәрәк”,- тип уйлай Әлиә. Ҡупшыланып юлға еңел генә сыҡҡан: күбәләк ҡанатындай зәңгәр береты ла, йоҡа курткаһы ла ҡала урамында ғына йөрөрлөк. Модалы итектәренә еүеш балсыҡ уҡмашты, бата-сума килә торғас, каблугы бөтөнләй һынып сыҡты. Ҡыҙҙың күңелен ҡурҡыу биләне:“Ни эшләргә, нисек ауылға барып етергә?”
- Риза дуҫ, ҡара әле, ниндәй алиһә тора ул беҙҙең ҡаршыбыҙҙа?Урман эйәһе инде әллә! – Әлиә көр тауыш ишетеп тертләп китте.
- Таныш түгел һылыуҡай, әйҙә беҙҙең менән, бергә-бергә күңеллерәк булыр! - Әлиәнең ҡаршыһына төҙ һынлы, киң яурынлы һалдат килеп баҫты.
- Мин Иштимеров Иштуған булам, әлеге көндән - запастағы кесе лейтенант! – Егет уң ҡулын хәрбиҙәрсә сикәһенә терәне. - Ә һеҙ, алиһә, кем булаһығыҙ?
- Мин - Әлиә Тимерова, мәктәптә башланғыс синыф уҡытыусыһы! – Бер аҙ ҡаушап, бит остары алһыуланып китһә лә, Әлиә егеткә ҡыйыу яуап бирҙе.
- Алиһә Тимерова! “Иш”те ҡушһаң, Иштимерова! – һалдат тештәрен ялтыратып ихлас йылмайҙы ла, ҡыҙҙың нескә биленән эләктереп, арбаға күтәреп ултыртты. - Берәүҙән икәү яҡшы, икәүҙән өсәү яҡшы тиҙәрме әле, юлды артабан бергә дауам итергә ризаһыңмы, Риза иптәш? – тип дуҫын шаяртып алды.
“Ҡалай әрһеҙ” – Әлиәнең тәүге уйы шундайыраҡ булһа ла, һалдат хеҙмәтен тултырып ҡайтып килеүсе шат, шаян Иштуған, уны ат егеп ҡаршы алған дуҫы Риза менән юл ыҙаһы һиҙелмәне. Ауылға тиҙ үк килеп еттеләр.
Эх, йәшлектең күңел елкендергес, шатлыҡ ҡына тулы мәлдәре! Кемде генә ғишыҡ утына һалмаған да, кемдәрҙе татлы ғазап ялҡынында яндырмаған! Мөхәббәт осҡоно бер тоҡанһа, уны тыйып тороу һис мөмкин түгелдер. Әлиә менән Иштуған да йөрәктәрен ҡайнар хис ялмауын һиҙмәй ҙә ҡалдылар. Гөлйемеш инәйҙең өйө алдындағы эскәмйә йәштәргә сикһеҙ йыһан серҙәрен асты, күктә бары улар өсөн шаян йондоҙҙар емелдәште. Ауыл иҙерәп йоҡоға талғас, төн пәрҙәһен асып ергә баҡҡан уйсан ай өнһөҙ генә ғашиҡтарҙы күҙәтте...
Оҙон ҡыш үтте. Яҙ ҡояшы иркәләнеп кенә ергә ҡайнар нурын һипте, йырлай-йырлай гөрләүектәр аҡты, туғайҙа һандуғастар кемуҙарҙан моң-көйҙәрен һуҙҙы. Тәбиғәттәге илаһилыҡ, ярһыулыҡ йәш күңелдәрҙе тамам арбаны, ҡанат үҫкәндәй елкендерҙе. Бергә-бергә һөйөү тулҡындарында бәүелгән ғашиҡ йәндәр йәмле йәй етеүгә туй яһаны.
...Әлиә яратҡан йәре йәшәгән йортҡа күсеп килде. Йәш киленде бөтөнләй башҡа тормош ҡаршы алды унда. Совхозда агроном булып эшләүсе Иштуған күп ваҡыт баҫыуҙа. Ҡайныһы ла иртүк эшкә китә. Арып-талып һуң ғына ҡайталар. Өйҙәге бөтә мәшәҡәт ҡәйнә менән килен иңендә. Дәү кәүҙәһе менән дөрһөлдәтә баҫып йөрөгән көр тауышлы ҡәйнә, әллә ғаиләлә гел ир-ат булғанғамы, үҙһүҙле һәм уҫал булып сыҡты. Әлиәне лә аяп торманы.
- Килен, килен, тим, ҡулйыуғыста бер тамсы һыу юҡ, нишәп ҡарамайһың?
-Китсе-китсе, йыуған ғына нәмәләрең саңға төшөп туҙрап ята, кипкәс алып ҡуйһаң ни була?!
- Ана, күрше килендең самауыры, ҡасан ҡарама, тыжлап ҡайнап ултыра, ә беҙҙә...ҡуй инде, ҡайҙа ул! – ҡәйнәнең туҙыныуына сәбәп табылып ҡына торҙо.
- Ҡороп ҡалғырлар! Сәсрәп киткерләр! Йәлсемәгерләр! –былар уҫаллығы менән дан тотҡан әбейҙең иң күп ҡулланған һүҙҙәре ине. Үҫеп кенә килгән ҡәйнештәргә - эреле-ваҡлы малайҙарға, йә эҫегә сыҙамай һауҙырмай ыҙалатҡан һыйырға, йә ишек алдында тегеләй-былай йүгерешкән себештәргә ҡарата әйтелә ине был күңел өшөткөс һүҙҙәр.
Йәш килен мыжыҡ ҡәйнәһе ҡушҡан йомоштарҙы эләгә-йығыла йүгереп үтәргә тырышһа ла, барыбер ярай алманы. Үҫмер йәштәге дүрт ҡәйнешенә, йәмғеһе һигеҙ кешегә көн дә ашарға хәстәрләргә,йылғанан һыу ташып кер йыуырға, ҡош-ҡортто ҡарап өлгөрөргә, унан мәктәпкә йүгерергә тура килде. Атайым-әсәйем йортонда тормош ҡалай еңел булған, тип уйлай Әлиә. Әсәһенең тәмле ризыҡтарын һағынып илап та алғылай. Был ғаиләлә эштең күплегенә, әлдән-әле проблемалар тыуып тороуға, ундай саҡта ҡәйнәһенең ярһып-ярһып, теҙгенде үтә ҡыҫҡа тотоуына йәш килен хайран ҡала. Йортта бөтәһе лә ҡәйнә кешегә буйһона, бар нәмә уның тирәләй өйөрөлә ине...
-Гөлйемеш инәй, һинең яныңда шундай тыныс, рәхәт. Нисек шулай сабыр, аҡыллы була беләһең? Мине лә өйрәт әле сабырлыҡҡа! – Һирәкләп кенә элекке фатирына һуғылып, бер аҙ күңелен бушатып, эс бошоуын баҫырға тырышты йәш килен.
- Эй-й-й, ҡыҙым, тормош көтөү уйын эш түгел бит ул.Түҙемле, сәмле булһаң ғына еңәһең ауырлыҡты. Абай бул, яңылышма. Ямғыр менән ер йәшәр, фәтихә менән ир йәшәр тигән беҙҙең боронғолар, иҫеңдә тот! – Гөлйемеш инәйҙең хәбәре гел шулай кинәйәле, уйландырырлыҡ була. Уны тыңлағандан-тыңлағы килә. Ҡайтҡас иһә“ауыл ҡыҙырып, эшһеҙ кешеләй йөрөмәһәң дә булыр ине”, тип һытыҡ йөҙлө ҡәйнәһе ҡаршы ала...
Ә ваҡыт тормош ығы-зығыһына ҡарамай алға тәгәрәне. Әлиә тәүге тапҡыр әсә булыуҙың татлы ғазаптарын кисерҙе. Йоп-йоморо улдары Радмир тыуҙы. Һөйгәне менән бергәләп ул саҡтағы ҡыуаныуҙары! “Улым өсөн рәхмәт, алиһәм!” – тип атҡа атланғандай ирәмһене атай кеше. Мәшәҡәттәр ҙә артты. Әлиәгә ишле ғаиләне ҡарау көндән-көн ауырлашты. Бала менән бергә үҙ ауылына, атай йортона ҡунаҡҡа ҡайтҡан сағында ла:“Килен Иштуғанды ташлап ҡайтып киткән, имеш,” – тип тел сарлаусылар табылды. Ауыл тормошо шулай: баламы, оло кешеме, һәр саҡ кеше күҙе алдындаһың. Саҡ ҡына яҙа баҫтыңмы, ғәйбәтселәр теленә эләгеүеңде көт тә тор...