Йөрәк ярып сыҡҡан бала Хикәйә Зөлфирә ТАҺИРОВА (Аҙағы)

(4)

Хат ташыусы килеп Зөһрәнең уҡыу йортонан хәбәр ҡалдырып киткәс, Файза ултыра төштө. Ошо арала төшө боларып, йөрәге сәнсеп, былай ҙа тынғыһыҙланып йөрөй ине. Хатты уҡып ҡарамаһа ла, унда йүнле һүҙ яҙылмағанын яҡшы аңлай. “Эй, балаҡай, ни эшләтәһең беҙҙе, эй, Зөһрәм, йондоҙом, ниҙәр генә эшләтәһең һин мине?!” – тип һығылып төштө. Әсәй кеше конвертты аса алманы – ҡулдары ҡалтыраны, ҡысҡырып илағыһы килде, тауышы ла, күҙ йәштәре лә сыҡманы. Бер бөртөк кенә балаңдың шундай итеп бәғерҙәрҙе телеүе һыҡрандыра ине. Файза сәсен йолҡоп илау ғына түгел, күккә ҡарап олор хәлгә еткәндә, Миҙхәте ҡайтып инде. Ир кеше үҙен тыныс тотто. Ҡатынының ҡулынан йомарланып бөткән ҡағыҙ киҫәген ипләп кенә алды:
“Хөрмәтле Миҙхәт Мирхәйҙәр улы һәм Файза Ғилмитдин ҡыҙы!
Баймаҡ ҡалаһының һөнәри училищеһы администрацияһы ҡыҙығыҙ Аҡсурина Зөһрә Миҙхәт ҡыҙының бөтә предметтар һәм производство практика буйынса өлгәшмәүен хәбәр итә. Унан тыш, Аҡсурина З.М. тарафынан бөтәһе 160 сәбәпһеҙ дәрестәр ҡалдырылыуын, ул көндәр өсөн тейешле документтар күрһәтелмәүен белдерә.
Ошо сәбәпле 27 декабргә һеҙҙең ҡыҙығыҙҙың артабан был уҡыу йортонда уҡыуы йәки уҡымауы тураһында профилактик кәңәшмәгә саҡырабыҙ.
Кәңәшмәгә килмәгән осраҡта Аҡсуринаның уҡыу йортонан ҡыуылыуы һеҙһеҙ хәл ителәсәк”.
Тау ишелеп төшкәндәй итеп көрһөндө Миҙхәт, хатты уҡып бөткәс. Ире нимә әйтер, нимә кәңәш итер тип, тын да алмай ултырған ҡатынына ҡараны:
– Илама, Файза. Бында айыҡ аҡыл кәрәк. Зөһрәнең ҡайҙа булыуы, нишләп уҡыуға йөрөмәүе борсой, иң мөһиме, имен генә, һау ғына булһын. Иртәгә юлға сығырмын, уҡыу йортона барырмын, Зәлифәләрҙе күреп ҡайтырмын.
Көн кискә ауышты. Миҙхәт юлға сығырға йыйынып бөттө. Бөттө, тип, был юлы сумка-сумка күстәнәс тә төйнәмәне. Районға сыҡҡанда кейә торған матур яғалы ҡыҫҡа пальтоһының кеҫәһенә документын рәтләп һалды, ҡырлы кәпәсен ҡаҡҡылап-һуҡҡыланы, ҡыҫҡа ҡуныслы итеген майлап ялтыратты. Һәр кем үҙ уйында булды, бер-береһе менән һүҙҙәре берекмәне. Илама, тигәс, Файза ла артыҡ маҙаһыҙланманы. Ире тышҡа сыҡҡан арала ғына, күҙенә эркелгән йәшен һөртөп, танауын тартып-тартып ҡуйҙы. Яттан ғына Зәлифә бикәсен һүкте, Зөһрәне уйлаһа эсендә ниҙер өҙөлөп, йөрәге ҡалтырап китер булды, балаһы өсөн йәне һыҙланы.
Миҙхәт иртәнге автобус менән үҙәккә, артабан Баймаҡ ҡалаһына юл тотто. Тәүҙә уҡыу йортона килде. Зөһрәнең уҡытыусылары алдында уңайһыҙланды, башын да ҡалҡытып ҡарай алманы. Училище директоры, төркөм етәксеһе, уҡыу буйынса урынбаҫар, бер нисә уҡытыусы алдында баҫып торғанда Миҙхәт үҙен тереләй һуялар кеүек хис итте, ер тишегенә инеп китерҙәй булды. Был тиклем уның бер ҡасан да оятҡа ҡалғаны юҡ ине. Зөһрәнең ҡайҙа булыуын таптырҙылар, белмәйем, тиүенә тағы нығыраҡ аптыранылар.
– Нисек инде һеҙ балағыҙҙың ҡайҙа икәнлеген дә белмәйһегеҙ? Ул айға яҡын уҡырға йөрөмәне, әгәр беҙ иҫкәртмә ебәрмәһәк, һеҙ артабан да шулай тыныс күңел менән йәшәп ятыр инегеҙме?
– Бына ҡайҙа вайымһыҙлыҡ!!!
– Баланы сығарып ебәр ҙә – онот! Ошо ата-әсәләр ҡыҙыҡ була торған, һеҙҙең балалар беҙгә генә кәрәкме?
– Шунан, бер нимә була ҡалһа, уҡыу йорто ғәйепле! Ҡыуырға инде, башҡаса булыуы мөмкин дә түгел!
Һәр уҡытыусының һүҙе сыбыртҡы менән буйынан-буйы арҡанан тартҡан кеүек тойолдо. “Ҡыуырға инде! Ҡыуырға!” тигән һуңғы һүҙҙәр Миҙхәттең ҡолағын ярҙы, кәпәсен сисеп сәсен һыпырҙы, башын ыуаланы, сикәләренә һуҡҡыслап алды, әммә асы һүҙҙәрҙән ҡотола алманы.
Бала бәғерҙәрҙе телә икән бына шулай итеп. Яурындарына таш аҫып сығарғандай хәле бөтөп, үҙ аяҡтарын үҙе саҡ һөйрәп ятаҡҡа юл тотто. Бергә йәшәгән иптәш ҡыҙҙары аша Зөһрәнең ҡайҙа икәнлеген белгәс, өҫтөнә боҙло һыу ҡойолғандай булды. Ауыҙ асып һүҙ ҙә әйтә алманы, арҡаһынан һалҡын тир бәреп сыҡты. Нимә-нимә, ундайын көтмәне ул. Бүлмәләш ҡыҙҙары ҡалған әйберҙәрен, кейем-һалымын йыйып, төйнәп бирҙеләр. Автобус туҡталышында ултырып бер кемде лә күрмәй, терһәге менән тубығына таянып, ярылып бөткән ҙур устары менән битен ҡаплап, һулҡылдап иланы ла иланы. Был торошон ул аңлата алманы: балаһын ҡыҙғаныуымы, билдәһеҙлекме, намыҫмы, ғәрләнеүме, әйтерһең дә, уның күкрәген асып йөрәген һурып алдылар. Нишләптер Зәлифә һеңлеһенә асыуы килде. Ҡасандыр сит милләт кешеһенә сығып китеп ата-әсәһен халыҡ алдында оятлы итте, ни тиклем көйәләндерҙе! Ә үҙе бер ни булмағандай йәшәп китте. Хәҙер килеп бер туған ағаһын шул көнгә төшөрҙө. Был ниндәй кеше һуң ул һеңлеһе, әллә кеше ҡиәфәтенә ингән йыланмы? Бала ғынамды алдаштырып ултыртып ебәрҙе инде, юха! Тос йылан, ер кинәнгер! Миҙхәт ошоға тиклем һис кемде әрләү түгел, яман ҡарағаны булманы. Әммә бөгөн берҙән-бер ҡыҙы өсөн алама һүҙҙәр күкрәген йыртып үҙҙәре атылып сыҡты.
Зәлифәгә барып та тормай ҡайтып китермен тип уйлағайны, әммә Зөһрәнең адресын тик унан ғына алып буласағы иҫенә төштө. Бер аҙ тынысланғас, үҙен ҡулға алып, һеңлеһенә табан юлланды.
Зәлифә, ағаһын күргәс, май урлап тотолған бесәй кеүек борғаланды. Миҙхәт һалҡын ҡанлылыҡ һаҡларға тырышты, ишек төбөнән дә үтмәне:
– Миңә ҡыҙымдың әлеге адресы кәрәк ине, – тине
– Ыста, ағай, ул ниткән хәл, анауынса ерҙән килеп ишек төбөндә тороп ҡайтып китмәйһең инде, ин, әйҙә, хәҙер сәй йүнәтәм, һөйләшеп ултырайыҡ!
– Зөһрәнең адресын бир ҙә сығам, автобусҡа һуңлайым, – тип яуапланы Миҙхәт ҡоро ғына.
– Уй Аллам, ут алырға индеңме әллә, бигерәк килештереп тораһың! Зөһрәнең башы эшләмәгәнгә мин ғәйеплеме хәҙер! Сколько әйттем үҙенә, тыңламаны, минең яҙмышымды ҡабатлама, тинем, ҡолағына ла элмәне! Яратам да яратам, Фәрхәттән ҡалмайым, ти. Бәйләп ултыртайыммы ни?!
– Адресын бирәһеңме, юҡмы?
Зәлифә ҡағыҙ киҫәгенә сатай-ботай нимәлер сыймаҡлап бирҙе лә:
– Һеҙҙең йүнле-башлы тәрбиә бирә алмауығыҙҙа минең ҡыҫылышым юҡ, беренсе күргән егеткә сат йәбешеп, иҫе китеп! Адресын алып әллә нимә эшләтерһең, эш үткән инде ужы...
Зәлифәнең сәскән ағыуы шартлап ябылған ишеккә ҡыҫылып ҡалды...
...Миҙхәтен тыны менән һурып алырҙай булып көттө Файза. Ҡыҙы имен генә булһын, яҡшы хәбәр алып ҡайтһын. Малдың аҫтын таҙартып, бағып, бикләп, иртәнсәккелеккә лә бесән һалып инеүенә ире ҡайтып инде. Өҫ-башын һалғансы, аяҡ кейемен сисеп үткәнсе ярты быуат ғүмер үткәндәй булды. Әллә ире юрамал мыштырлай, әллә уға шулай тойоламы.
– Йә?
– Нимә йә, йә?
– Һуң, билдәһеҙлектә тороу анһатмы, уйламаған уй ҡалманы, йоҡом йоҡо, ашым аш түгел! — Файзаның тауышы ҡалтыраны.
– Уҡыуынан ҡыуҙылар. Бер имтиханын да тапшырмаған, дәрескә лә йөрөмәгән. Декабрь башында уҡ теге егет ишараты менән Үзбәкстанға һыпыртҡан. Зәлифәнән адресын инеп алып сыҡтым.
– Эй, Хоҙайым, был тағы нимә булды, йә инде... – тип һулҡылданы ҡатын.
– Сәйең әҙерме, әсәһе, тәғәм ризыҡ ҡапҡан юҡ, әллә сәй эсмәгәнгә башым шартлап ҡына килә, давление төшөп киттеме, эт белһен, ну ҡылды ҡылыҡты был ҡыҙый...
– Әҙер, әҙер, мин дә шул, тамаҡҡа һыу ҙа үтмәй, ҡулға эш тә бармай, берәйһе килеп инмәһен, тип ҡотом осоп торам. Хәлде белеп ҡалһалар, ауылға сәйнәнергә ем булыр... — тип Файза тумарлап йөрөп табын ултыртты. Ирен күргәс, күңеле бөтәйеп, донъяһы түңәрәкләнеп китте, асыҡҡаны ла һиҙелде. Бабайына мул итеп һалма һалып бирҙе, алдына ҡорот, борос ҡуйҙы. Бейек булып күпереп бешкән ҡомалаҡ икмәген дә ҙур итеп телде. Өҫтәл уртаһына табаҡ менән эре итеп туралған ит ҡуйҙы. Аштан үҙенә лә өлөштө арыуыраҡ тондорҙо һәм йәһәтләп иренең ҡаршыһына ҡунаҡланы. Миҙхәт, башын эйгән килеш, ағас ҡалағы менән тәрилкәһен болғата-болғата:
– Кеше белә инде ул, йәшереп һалып ҡуя торған әйбер түгел бит. Бәндә маңлайына ни яҙылғанын күрмәйенсә гүргә инмәй. Беҙгә тигәнде – беҙ кисерербеҙ. Ярар, иң мөһиме – иҫән-һау. Һин әйтеп тор, мин тылҡып торайым, мәле етмәйенсә барыбер аңламаясаҡ. Йәшлек бит ул... Шулай ҙа барып ҡайтайым мин, әсәһе, тын алыштары нисек икән, барып күрмәйенсә булмаҫ...
Файзаға еңел булып ҡалды. Иренең тыныслығы уға күсте. Ысынлап та, йәш сағында Файза ла нәҡ Зөһрә кеүек эшләр ине, дыуамаллығы, тимәк, әсәһенән...

х х х

...Зөһрәнең килеүенә ун көн тигәндә никах, бер ай үткәс туй үткәреп тә ҡуйҙылар. Никахтан һуң Фатима ҡарсыҡ килененә үҙҙәренеке кеүек кейемдәр, яулыҡтар бирҙе.  Башҡортостандан алып килгән әйберҙәрен йәш ҡатын иң ҡәҙерле иҫтәлеге итеп һаҡланы, һағынып илағанда битенә ҡапланы, күкрәгенә ҡыҫты. Берҙән-бер килененә ҡәйнәһе шул тиклем яҡшы мөнәсәбәттә булды, ҡыҙы кеүек итеп яратты. Хатта килененә, тип өҫтәл эшләтеп алды. Фәрхәт менән әсәһе иҙәндә ултырып ашаһа, килен өҫтәл артында ултырҙы. Яңы ризыҡтар йүнәтергә лә өйрәтте, Зөһрә аш-һыу рецебын айырым дәфтәргә яҙып барҙы. Әбей өйҙә юҡ саҡта бешереп ҡараны, уңып сыҡһа, балалар кеүек шатланды. Иренең апайҙары ла уға ҡарата матур ҡарашта булдылар, йыш булмаһа ла килеп торҙолар.
Февраль айында Зөһрәгә ҡунаҡ килде. Был мәлдең ҡасан да булырын белһә лә, ҡыҙыҡай шул тиклем тулҡынланды. Яҡындарының күҙенә күренергә оялды, нимә әйтер, нисек ҡаршы алыр, нисек уларға ҡарар? Шул тиклем көйәләндерҙе уларҙы. Ҡыҙының был ҡылығын ишеткәс, әсәһенең ер тырнап илағанын күҙ алдына килтереп, Зөһрәнең тыны ҡыҫылды, яҡынын йәлләүҙән күҙ йәштәре субырлап аҡты. Башҡортостандан киләләр, тигән һүҙҙе ишеткәс, нишләптер, әсәһен көттө. Ҡапҡа төбөндә атаһын һәм ике туған Хәйҙәр ағаһын күргәс, тағы ла болоҡһоу булып китте, әсәһе ғәфү итмәгән...
Зөһрә үҙ уйҙарына үҙе сырмалып ҡасан өйҙән сыҡҡансы, ҡыйыҡтың тишек-тошоҡ ерен ямарға, тип менеп киткән ҡәйнәһе йәшен етеҙлеге менән бейектән килеп тә төштө, ҡапҡа яғына тәгәрмәс кеүек тәгәрләп үтеп тә китте:
– Һай, минең ҡоҙаларым килгән, һай, минең киленемдең яҡындары килгән! — тип йүгереп барып Миҙхәтте ҡосаҡлап та алды. Уның артынан Фәрхәт күренде, ул ҡайныһы менән ҡул биреп күреште. Хәс үзбәк булып кейенеп, солан яңағына һөйәнеп кенә торған ҡыҙын күргәс, Миҙхәт күҙ йәштәренә ирек бирҙе. Зөһрә лә атылып барып атаһының ҡосағына сумды ла һулҡылдап илап та ебәрҙе. Ике сикә буйлап түгелгән был ынйы бөртөктәрендә үкенес тә, һағыш та, ғазап та сағыла ине. Өйгә инеп бер аҙ хәл-әхүәл белешкәс, Миҙхәт ниндәй сәбәп менән килеүен аңлатты:
– Мин ҡыҙымды алып ҡайта килдем. Ул беҙҙең берҙән-бер генә балабыҙ. Зөһрәнең бында сығып китеүен белгәс, ҡатыным ауырыуға һабышты. Оҙон юлды күтәрә алмаҫ тип, ҡустым менән генә юлландыҡ. Фәрхәт атлы егеткә мин талабымды ҡуйған инем, әгәр Башҡортостанда төпләнер булһағыҙ ғына ҡыҙымды бирәм, тинем. Һанға һуҡманы. Никах, туй беҙҙең ризалыҡтан тыш үткән.
– Фәрхәт тә минең берҙән-бер улым. Беҙҙең яҡта кинйә малай ата-әсәһен ҡарарға бурыслы, уларҙы ташлап китә алмай. Ул ҡайтҡас та һеҙҙең теләкте беҙгә еткерҙе, ни тиклем үпкәләһә лә, мин риза булманым. Киленде беҙ яратып ҡабул иттек, бер кем дә уны ҡыйырһытмай. Киленемде бер кемгә лә бирмәйем. Балалар бында ҡала. Был минең аҙаҡҡы һүҙем.
Ни тиклем генә тырышһа ла, Миҙхәт һүҙен һүҙ итә алманы. Ҡоҙағыйының биргән ҡалымынан баш тартты. Баланы үҙ итеп торһағыҙ, бәхетле итеп йәшәтһәгеҙ, шул етә, ҡалым кәрәкмәй беҙгә, тине.
Бер аҙна ҡунаҡ булып, март айына ҡоҙағыйын һәм балаларын Башҡортостанға саҡырып, ҡайтыр яҡҡа юлланды. Ике тәүлек юлда Миҙхәттең уйҙарының осо-ҡырыйы булманы. Арыу кешеләр ҡоҙа-ҡоҙағыйҙар. Тик ниңәлер кейәүе күңеленә ятманы. Тәү күргәндән оҡшатманы. Аҫтыртын тойолдо. Тыштан ялтырап, эстән ҡалтырап торған кеүек... Зөһрәнең күҙҙәрендә нур сатҡылары һүнгәйне, элекке осҡон сәсрәтеп торған ҡыҙҙан бер нимә лә ҡалмаған. Килен булып баҫылыуымы, тыуған илен һағыныуымы, үкенесме, ата-әсәһен юҡһыныуымы... бәхет тигән төшөнсә күрмәне ул балаһының йөҙөндә. Шуның өсөн йөрәге һыҙланы. Нишләп кенә ҡабаланды икән Зөһрәһе? Эх, балаҡайым! Миҙхәт, ишетелер-ишетелмәҫ кенә мөңрәп, атаһы мәрхүмдең яратҡан ғына йырын көйләне:

Ҡаҙ бәпкәләре һары икән,
Теҙелеп-теҙелеп һыуға бар(а) икән. 
Йөрәк баштарына ҡан һауҙырған,
Йөрәк ярып сыҡҡан бал(а) икән.

Ир кешенең ике сикәһенән эре күҙ йәштәре тәгәрәп, һаҡал төктәре араһына инеп юғалды...
– Күңелең тыныс түгелме, ағай? — Хәйҙәр ҡустыһы тынлыҡты боҙҙо.
– Эйе...
– Кейәү-бала бик мутырный күренде миңә, ағайым. — Хәйҙәр тәрән итеп, тәмләп тәмәкеһен һурҙы. – Ҡараштарын йәшереп, күҙе йылтырап, мәғәнәле кешегә оҡшамаған, ахыры. Не тот, за кого выдает себя, тиҙәрме әле?! Зөһрәһеҙ ҡайтһаҡ, еңгә эт тиреһен башыбыҙға ҡаплар инде, ай-буууййй, вот шунда булыр әле, — ҡустыһы кеткелдәп көлгән булды.
– Еңгәң белеп тора инде ул беҙҙең буш ҡул менән ҡайтырҙы. Ғәфү итер, күнер, әсәй йөрәге сикһеҙ даръя бит ул. Ҡыҙый бәхетле булһын, ҡабаланып ҡуйҙы, кәңәшләшмәне. Ярар, Аллаға тапшырайыҡ.
Миҙхәт йоҡламаны, поездың туҡтауһыҙ тыҡылдауын тыңлап, арыуыҡ араны тәҙрәнән күҙәтеп барҙы...

Дауамы бар.

...Зөһрә дүртенсегә ауырлы сағында Фәрхәттең эсеүе нығыраҡ көсәйҙе. Быға тиклем, ниндәй хәлдә булһа ла, өйөнә ҡайтып ятыр, ҡаршы һүҙ әйтмәҫ ине. Башҡа эсмәҫкә анттар биреп, ғәфү үтенер булды. Зөһрә өмөтләнде, кисерҙе, өс ҡыҙҙан һуң малай тыуһа, бәлки, үҙгәрер, тип уйланы. Тик бушҡа ғына. Ирҙе балаһы, бигерәк тә улы тыуыуы яҡшы яҡҡа ауҙарыр, тип хыялланыу – ул мәғәнәһеҙлек. Боҙоҡлоҡ ҡанында булған кеше үҙгәрергә уйламаны ла. Ҡатын иланы, ялбарҙы, үпкәләне — файҙаһыҙ. Фәрхәт шашҡандан-шашып, ике-өс көнләп, хатта аҙналап юғалып тороусанға әйләнде. Юҡты сәбәп итеп, тауыш ҡуптарҙы. Күрше Хаят еңгәнән уның икенсе ҡатын менән сыуалғанын да ишетте. Инде күпме кисерергә була? Эскесе менән ғүмере заяға уҙғанын аҡылы менән аңлаһа ла, йөрәге ҡабул иткеһе килмәне, әллә ул уйҙарға бирешкеһе килмәнеме?
Ире уның йәш саҡтан уҡ тәртипһеҙ булған. Эсергә, шау-шыу, дуҫ-иштәр араһында ултырырға яратҡан. Тик ниңәлер Зөһрә уны һиҙмәне, бөтөнләй ҙә икенсе кеше ине уның алдында. Апайҙары, ҡәйнәһе лә, моғайын, Фәрхәттең өйләнеп баҫылыуын теләгәндәрҙер. Әммә, көмрөнө ҡәбер төҙәтер, тигән кеүек, был ир аҡтығы тормош йәмен башҡа нәмәлә тапты...
Ике балаһы булғас, Зөһрә ире менән тағы бер тапҡыр һөйләшеп ҡараған булды. Бушҡа ғына. Аңламаны... Ошо хәлдән һуң, тыуған илемә ҡайтып китәм, тип йыйынып бөткәйне лә, тик ҡәйнәһе аяғына ятып үкһеп иланы.
– Мин тере саҡта ҡайтма, үлеп китһәм, бер көн тормаһаң да торма, хәҙер ташлама беҙҙе, килен!
– Ҡәйнәм, мин Фәрхәт өсөн бөтә нәмәнән баш тарттым. Атам-әсәйем, туғандарым, дуҫтарым, уҡыу йортом, хатта тыуған илемдән, телемдән. Нишләп ул минең өсөн шул бер эсеүенән баш тарта алмай? Нишләп балалар өсөн матур тормош башлай алмай? Ул мине алдап алып ҡайтты. Ун көндән кире Башҡортостанға алып киләм, тине. Беҙҙең тормош алдаҡтан башланды... — Зөһрә үкһеп иланы.
– Юк, килен. Ул шулай тип әйтте ул. Һеҙ килгән көндә үк, бер аҙнанан кире китәбеҙ, тине. Мин янымдан ебәргем килмәне. Сәй артында уҡ эләгештек, Фәрхәт асыуланып сығып китте. Тик минең һүҙемде генә йыға алманы. Әллә инде, эсте шул. Йәштән әүәҫ булды ла ҡуйҙы. Әллә атаһы юҡ, тип буйлатып ташланыҡмы, әллә атаһының холҡо күстеме, яуап таба алмайым. Хәҙер, ана, малайым юҡ, тип эсә бит...
Малай табырҙай бисәгә барып ингән түгелме?
– ...?
– Мин малайын да табырмын, барыһын да ғәфү итермен. Тик уның яҡтан йылы ҡараш, матур һүҙ генә булһын.
Фатима ҡарсыҡ шул тиклем яратты киленен, шул тиклем хөрмәт итте. Тик Фәрхәт кенә ҡәҙерһеҙләне. Уның атаһы мәрхүм дә хаяһыҙ ғына булған, тиҙәр.
Ҡәҙимге ҡатын ҡорона ингәс кенә Зәлифә апаһының ҡылыҡтарын, ни өсөн бында никах, туйҙы тиҙләтеүҙәрен төшөнгәндәй булды. Үзбәкстандағы тәүге төндә Мәҙинә апайҙың ипләп кенә арҡаһынан һөйөп ятыуы ла иҫенә төштө. Фәрхәттең холҡон Зөһрәнән башҡа барыһы ла белгән, ни тиклем тиҙерәк эйәле-башлы итеү төп маҡсат булып торған инде. Атаһы менән әсәһенең кейәү егетен тәү күргәндән кире ҡағыуҙарын да яңы аңланы. Оҡшатмағандар, һиҙенгәндәр. Күҙе тонған Зөһрә барыбер һис кемде тыңламаҫ ине. Яратам, имеш... Йәшлек мөхәббәттең бер көнлөк икәнен ҡабул итмәй. Иң мөһиме — бына шул һөйөү хисе хөрмәт менән тулышһын ине. Ир кеше тормош көтәм, тип тырышып торһон. Алдамаһын. Хыянат итмәһен. Ҡыуаныста ла, ҡайғыла ла яныңда ҡалһын. Ышаныслы булһын. Әсәһе әйтмешләй, үҙеңсә һөйөшөп, үҙеңсә ирешеп ултырмағас... Нишләп саҡ ҡына булһа ла әсәһенең һүҙҙәрен ишетмәне икән? Ни тиклем өҙгөләнде яҡыны! Эх, терһәкте тешләп булмай шул...
Зарыҡты Зөһрә. Тыуған илкәйенең һауаһын, һыуын, ҡояшын, айын һағынды. Нимә бар бына был яҡта? Бер яҡыны юҡ, рәхәтләнеп үҙеңдең телеңдә аралашыр кешеһе юҡ, йә Хоҙайым. Эххх, бөгөнгө аҡылы булһа?! Сит ил түгел, икенсе районға ла китмәҫ ине... Ҡыҫҡа ғына аҡ күлдәк, бейек үксәле итек кейеп, бөҙрә сәстәрен елберҙәтеп килгән башҡорт һылыуҡайынан бер нәмә лә ҡалманы. Күрше Хаятты тәү күргәндә, нисек үҙеңде яратмаҫҡа мөмкин, тип иҫе китеп аптырағайны, шул көн үҙенә лә килде. Поездағы Сардор... Нишләп Зөһрә бер кешенең дә һүҙен ҡолағына элмәне икән?
Сиктәр ябылыу сәбәпле, тыуған яғына ҡайтыуҙы ла төшөндә генә күрә хәҙер. Элегерәк йылына бер булһа ла Башҡортостанға ҡайтырҙар ине,ата-әсәһе лә нисәмә килде. Тәүге килгәндәрендә өсәүләп кенә Ургенч ҡалаһына сыҡтылар. Зөһрә тәүге ҡыҙына ауырлы ине. Уны сабый кеүек итеп алып йөрөнөләр, рәхәтләнеп иркәләнде. Миҙхәт, ҡыҙы нимә ашағыһы килә — шуны һатып алды, Файза матур-матур кейемдәр алып бирҙе, хаҡына ла ҡараманылар. Ошо сит яҡҡа килгәндән иң бәхетле, иң татлы көн булды ул. Зөһрә ваҡытты һуҙғыһы килде. Ҡайтҡыһы килмәне. Өсәүләшеп урамдағы эскәмйәлә ултырып оҙаҡ итеп һөйләштеләр, көлөштөләр. Был хәлдән һуң күп тә тормай Үзбәкстан сиктәре ябылды. Зөһрә бына ун йылға яҡын ата-әсәһен күргәне юҡ. Тик хаттар...
Бекзод тыуғаны бирле Зөһрә Башҡортостан тураһында көндән-көн нығыраҡ уйланды. Нисек тә ҡайтырға! Нисек тә ҡасырға бынан! Ерекмәне ул шыҡһыҙ Үзбәкстан еренә. Ерекмәне лә, яратманы ла. Яратты ул Фәрхәт өсөн, әммә ир кеше был һөйөүҙе балта менән өҙә сапты. Бөттө, китте хистәр. Эсеүе, ҡул күтәреүе, хыянаты менән үҙәккә үтте. Шул тиклем дә ҡайнар һөйөүҙе лә юҡ итеп була икән! Ҡатын үҙенә йомолдо. Фәрхәт менән күршеләр кеүек йәшәп яталар.
Ҡәйнәһен ерләгәнгә лә байтаҡ ваҡыт уҙып бара. Бөгөн ҡайтып китер ине, сәбәптәре сыға ла тора. Бер-бер артлы ике ҡыҙын кейәүгә бирҙе. Күркәм итеп туйҙар яһаны. Ярай, ҡыҙҙарына аҡыллы кейәүҙәр тура килде. Ошо ерлектә тыуғас, тәрбиәләнгәс, үҫкәс — Зөһрәнең балаларына был яҡтар тыуған ил бит инде. Уларға күпкә еңелерәк. Ҡыҙҙары өсөн күңеле тыныс. Улы Бекзод та уҡырға төштө. Бында йәшәгәнгә егерме йыллап үтте. Ҡайтып китеү уйы ғына ташламаны ҡатынды. Бик оҙаҡ йылдар йыйынғандан һуң, улын һәм Фәриҙәһен алып юлға сығырға әҙерләнде. Фәрхәттең ярым айныҡ аҡылы менән уйлауынса, улар Башҡортостанға ҡунаҡҡа ғына ҡайталар. Ә ҡатын бөтә документтарҙы ла тыуған илендә ҡалыу өсөн йүнәтте...

х х х

...Балаһы менән осрашыу Файза өсөн бәхеттең етенсе ҡаты кеүек күренде. Берҙән-бер ҡыҙыҡайы, йөрәккәйе, йән киҫәге. Бөтөнләйгә ҡайтҡанын белгәс, бигерәк тә ҡыуандылар. Хәҙер уларҙы борсоған иң төп мәсьәлә – нисек тә Зөһрәне һәм ейән менән ейәнсәрен үҙҙәрендә ҡалдырыу ине. Сөнки балалар – сит ил кешеләре, анһат ҡына итеп бында күсереп алыу мөмкин түгел. Килеүҙәренә ай булды тигәндә, Миҙхәт ипләп кенә ҡыҙының тел төбөн белергә итеп һүҙ башланы:
– Зөһрә, артабан нимә эшләйбеҙ? Һеҙҙең был яҡта булырға бүленгән ваҡыт үтеп бара. Кейәү көнө-төнө шылтырата, киләм, тип янай. Үҙеңде ҡалдырһа ла, ике баланың бото-ҡулын ергә тейгеҙмәй алып китер инде ул... Закон уның яғында. Ул хаҡлы буласаҡ.
– Атай, мин адвокат менән кәңәшләштем. Ҡалып була ул, тик ай һайын Үзбәкстан сигенә барып билдәләнеп ҡайтырға кәрәк буласаҡ. Уныһы ла аҡсаға барып төртөлә...
– Зөһрә, беҙ һине ғүмер буйы көттөк. Аллаһы Тәғәләнән ялбарып һорап, өҙөлөп көтөп алдыҡ. Иң татлы, иң бәхетле ун һигеҙ йыл бүләк иттең беҙгә. Шунан тағы зарығып, ҡайтыуыңды көттөк. Башҡаса ситкә ебәрәһебеҙ юҡ, инде һине көтөргә ғүмеребеҙ ҙә самалы. Бер нимә лә йәл түгел, балам, һинең өсөн. Ауыртмаған яғыңа ят. Беҙ һәр яҡлап ярҙам ғына итәсәкбеҙ, ул мәхшәргә кире ебәреп ултырасағыбыҙ юҡ инде, — тине Файза, күҙ йәштәрен мөлдөрәтеп.
Бөршәйеп кенә ҡалған ата-әсәһе алдында Зөһрә үҙен шул ҡәҙәр ғәйепле тойҙо, ике сикәһе буйлап әсе ынйы бөртөгө тәгәрәп төштө.
Бекзод менән Фәриҙәне уҡыуға урынлаштырырға һәм үҙемә ниндәй ҙә булһа эшкә төшөргә ине... Эш стажым да юҡ, тегендә шул көнө буйы баҫыуҙа ғына эшләнек.
– Балаларҙы мәшәҡәт булмаҫ та ул, үҙеңә эште белмәйем инде, ауыл халҡына хәҙер эш тә юҡ бит, — Миҙхәт ауыр итеп көрһөндө.
Талғын ғына тауыш менән бер-береһенә йәндәй ҡәҙерле был өсәү таңға тиклем гәпләште. Иртәгеһенә Зөһрә ауыл мәктәбенә килде. Директор ҡатын бик мөләйем ҡаршы алды. Ауылдағы хәл ус төбөндәге кеүек бит, бөтәһе лә хәлде аңлап тора.
– Хәлеңде ишетеп торам, Зөһрә. Яҙмыш тигәнең бына шулай уйнатыпмы-уйната инде. Ярар, ошонан насар булмаһын әле. Бөтәһе лә яйланыр. Улыңды нисәнсе класҡа алып килдең? Ҡыҙыңды?
– Дүртенсе... Әммә телде белмәй, тегендә тик үзбәксә һәм инглизсә уҡыны... Ҡыҙым район үҙәгенә училищеға урынлашыр, тегенсеме, ашнаҡсымы, тигән кеүек...
– Өсөнсөгә ултыртайыҡмы әллә? Өйрәнеп алғансы үҙенә ауырға тура килер ул....
– Юҡтыр, өйрәнер. Йәштәштәренән артта ҡалып китер, –тине Зөһрә
– Йә, ярар. Хәйерле сәғәттә!
Зөһрә яйлап ҡуҙғалды ла сығыр яҡҡа ыңғайланы. Директор ҡапыл ғына:
– Зөһрә һылыу, һинең үҙеңә эш кәрәк булмаймы? Бер иҙән йыуыусым декретҡа китергә тора. Риза булһаң инде...
– Ыста... — Зөһрә һулҡылдап илап ебәрҙе...
Гөлбәҙәр Юнысовна, әллә ҡапыл кешене рәнйетеп ҡуйҙыммы, тип ҡурҡып китте лә ырғып торҙо:
– Ғәфү ит, һылыу! Мин ярҙам итергә генә теләнем. Кем белә, әллә документ-фәлән менән күп йөрөргә тура килһә, аҡса артыҡ булмаҫ тип кенә ....
– Юҡ, юҡ, Гөлбәҙәр Юнысовна, үпкәләмәйем. Кәрәк булмаған ҡайҙа! Атайым ауыл кешеһенә эш юҡ әле, тигәс, һорарға бөтөнләй уйымда ла булманы... — тип шат йылмайып, күҙ йәштәрен һөрттө.
– Бына ҡалай яҡшы булды. Үҙең икенсе аҙна башынан эшкә сығырһың, малайың каникулдан һуң килә инде.
Мәктәп директоры ла тормош ауырлыҡтарына дусар булған элекке уҡыусыһына ярҙам итә алыуына күңел ҡәнәғәтлеге кисереп оҙатып ҡалды. Яңғыҙ ултырып ҡалғас, күҙ алдынан, кинофильм кадрҙары кеүек, Зөһрәнең бала сағы, мәктәп йылдары үтте. Шәп ҡыҙ булды. Тик уның егет артынан сит илгә сығып китеүен белгәс, бөтә ауыл йығылып ятып аптыраны. Кемдер Файзаны уйлап борсолдо, ҡыуанған кешеләр ҙә булманы түгел. Кеше ҡайғыһына ҡыуанып ултырыу эт ботонан да ҡырын инде. Иртән нимә булырын берәү ҙә белмәй. Үҙ балаларың нимә күрһәтер әле. Әсә күңеле – балала, бала күңеле – далала. Юҡҡа әйтелмәгән бит был. Гөлбәҙәр Юнысовна, ауыр уйҙарынан ҡотолорға теләгәндәй, ныҡ итеп битен ыуалап алды, башын сайҡаны, бармаҡтары менән сәс араларына массаж эшләне.
– Йә, ярар, Аллаға тапшырайыҡ. Барыһы ла яҡшы булһын.
Тыуған ауылына ҡайтып йәшәй башлағанына апаруҡ ҡына ваҡыт уҙҙы. Ҡыҙҙары менән телефон аша аралашып торҙо, шылтыратҡан һайын Фәрхәттең хәлен белеште. Һуңғы һөйләшкәндә оло ҡыҙы атаһының ныҡ бирешеп китеүен, ҡаҡ һөйәккә ҡалып ябығыуын әйтте. Һуңыраҡ яман шеш менән ауырып, түшәккә ятыуын хәбәр иттеләр. Зөһрә ирен йәлләүҙән үҙәге өҙөлдө, әммә уның күрһәткән яуызлыҡтарын ғәфү итә алманы. Йәшлегенең заяға үткәнен уйлап, төндәр буйы илаған саҡтары ла булманы түгел. Шулай ҙа Бекзодты алып Үзбәкстанға юлланырға көс тапты. Улы ҙурайғас әсәһен ғәйепләп торор...
Оҙон юл ҡаршылыҡһыҙ тамамланды. Улар барып еткәндән ике көн үткәс, Фәрхәт ҡатыны ҡулында йән бирҙе. Һуңғы һүҙҙәре “ғәфү ит” булды, күҙҙәренең алмаһында ла Зөһрә ҡалды. Үзбәкстандың тынсыу һауаһынан, өтөп барған эҫе көндәренән Бекзод ныҡ ҡына ауырып алды, хатта система аҫтында ла ятырға тура килде. Башҡа бармаҫтай булып ҡайтты. Оҡшатманы.
Йәшлеге үткән яҡтарҙан йөрөп ҡайтҡас, Баймаҡ ҡалаһында Зөһрә Зәлифәне осратты. Танымаған кеше булып үтеп китер булғайны, апаһы туҡтатты:
– Зөһрә, аҡыллым, һинме был? – инде олоғайып киткән Зәлифә күҙҙәрен ҡыҫа биреп Зөһрәгә текләне. Сәстәренә күптән сал ятҡан, элекке матурлыҡтың эҙе лә ҡалмаған был ҡатын Зөһрә өсөн бөтөнләй ят тойолдо.
– Мин, әммә һинең аҡыллың түгел. Йә? — Зөһрә һалҡын булырға тырышты, был ҡатын янынан тиҙерәк китергә теләне.
– Үзбәкстандан йөрөп ҡайтҡан, тип ишеткәйнем, еҙнәң тураһында хәбәр ишетелмәнеме, нисек кенә йәшәп ята икән?
Эйе, һеңлеһе менән булған хәлдән һуң Зәлифәнең дә тормошо кирегә тәгәрәне. Бер нисә йылдан ире лә үҙенең яғына ҡайтты һәм башҡаса кире килеп торманы. Күпме күҙ йәштәре түгелде, төн менән көн буталды. Әммә хәл-әхүәл үҙгәрешһеҙ ҡалды. Ил сиктәре ябылғас, Зәлифә төңөлгәндәй ҙә итте. Үҙе барыр ине — аҡса арттыра алманы. Ә иптәше үҙенең яғында кәләш алды, балалар үҫтерҙе. Быларҙың барыһы ла балдыҙының күҙ алдында булды. Ошо барғанда еҙнәһен тап итмәгәс, Зөһрә туғандарынан белеште.
– Уға ни инсульт булғас, килен ҡарттар йортона алып барҙы ла тыҡты. Хәҙер шунда ул, кеше лә танымай, йүнләп һөйләшә алмай, уң яҡ кәүҙәһе бөтөнләй эшләмәй, тиҙәр, — тип яуапланылар. Зөһрә был хәбәрҙән бик оҙаҡ шаңҡып йөрөнө. Апайы менән йәнә килеп осрашҡас, йәшереп ҡала алманы:
– Еҙнәм ҡарттар йортонда. Инсульттан һуң ғаиләһе унан баш тартҡан. Былар барыһы ла һинең аламалыҡтарың өсөн Аллаһы Тәғәләнең язаһы.
– Һылыуым, ғәфү ит, башыңды бутағаным өсөн, һине алдаштырып оҙатҡаным өсөн, мин алдан белә инем кире ҡайта алмаҫыңды, шулай ҙа еҙнәң ыңғайына һинең яҙмышың менән уйнаным, кисер мине, йондоҙом. — Зәлифә һулҡылдап иланы. Әммә Зөһрә артабан уны тыңлап тороуҙан мәғәнә тапманы. Йәшлек йүләрлегенән, үткән тормошонан ҡотолорға теләгәндәй, ҡыҙыу аҙымдар менән атланы ла атланы.
Баймаҡтан йөрөп ҡайтҡас, оҙаҡ ҡына итеп атаһы менән ниҙер тураһында кәңәшләште Зөһрә. Файза улар янына инмәне, ҡыҫылманы. Ул иң ҡәҙерле кешеләре янда булыуы менән бәхетле ине, донъяһы түңәрәкләнде. Ейәндәре уҡып йөрөй, ҡыҙы эшкә төштө, Миҙхәте инде – күптән ауылда хөрмәтле имам. Атаһы менән һөйләшкән төндән һуң, күңел тыныслығы эҙләп, Зөһрә лә намаҙға баҫты. Инде илле йәшкә табан барған ҡатын тыуған яғына ҡайтырға үҙендә көс табыуына, олоғайған көндәрендә ата-әсәһен хөрмәтләй алыуына Раббыһына шөкөрана ҡылды.
Һәр уңыш артында дөрөҫ ҡарар тора, һәр дөрөҫ ҡарар тәжрибә менән килә, ә тәжрибә дөрөҫ ҡабул ителмәгән ҡарарҙарҙан туплана.

https://shonkar.com/news/-bi-t/2023-10-17/y-r-k-yaryp-sy-an-bala-hik-y-z-lfir-ta-irova-a-a-y-3481000?utm_source=vk&utm_medium=social&utm_campaign=13743478