Бала ҡарғышы

Бала ҡарғышы. Хикәйә

Хәмдиә тағы урынында юҡ. Тайфа апай, өшәнһә лә, йылы түшәгенән айырылып тышҡа сыҡты. Урамда – ҡыш. Әллә ни һыуыт­маһа ла, ҡар тыны тамаҡты бөрөштөрә, битте семтеп ала. Ҡыш ҡыш инде, барыбер үҙенекен итә, ярай әле еле юҡ. «Бисара, бынауы төн ҡараңғы­лығында ҡайҙа юғалды икән?» – тип уйлай хафалы ҡарсыҡ, тирә-йүнен байҡап. Бер йән эйәһе күренмәй. Вокзал биҫтәһе ыҙалы, мәшәҡәтле көнөнән һуң талсығып йоҡлай. Ҡала ситендәге айырым ауыл һымаҡ ултырған биҫтә хәс тә асыулы ҡатын: өнһөҙләнеп, тынып ҡалған, минең тыныслығымды боҙаһы булмағыҙ, тип иҫкәртә төҫлө.
Бала ҡарғышы
Бала ҡарғышы
Тайфа улай баҫты, былай баҫты: теге зат бер ҡайҙа ла юҡ. «Әллә ҡасып сығып киттеме икән?» – тигән уй башынан үтте.
Утын һарайы яғына бара бирһә, түмәр өҫтөндә ултырған ҡарасҡыны шәйләне. Шул, Хәмдиә үҙе бит! Бисара зат күлдәксән көйө генә түмәргә сүгәләгән. Ялан аяғына резина калуш эләктергән.
– Хәмдиә, нишләп ултырыуың былай?
– Ә... Тайфа апай, һинме?
– Һыуыҡ тейҙерәһең бит, әйҙә, өйгә!
– Хи, Тайфа апай, чепуха! Ха-ха-ха... – Хәмдиә ирҙәр ише башын артҡа ташлап шарҡылдап көлә. Тайфа ҡарсыҡ, бөршәйеп, ни тиергә лә белмәй торҙо. Хәмдиәнең ыҫмалаға мансылғандай ҡара оҙон сәстәре битенә, түшенә төшкән; ваҡыты-ваҡыты менән ул уларҙы артҡа һыпырып ҡуя. Башын эйгән һайын улар, бихисап ҡамсы остары шикелле, аҫҡа төшөп күҙҙәрен ҡаплай.
– Тайфа апай, һин кемде көтәһең? – Бисара һаман көлә. – Миңә өйҙә тынсыу, бында саф һауа. Рәхәт.
– Ҡуй, юҡты һөйләмә. Әйҙә, өйгә!
Тайфа ҡарсыҡ нисек кенә ялбарһа ла, теге тыңламай, һаман шаярыуын белә. Йөҙө әллә һалҡындан, әллә тулҡынла­ныуҙан алһыуланып-ялҡынланып киткән, күҙҙәре осҡонланып яна, маң­лайы ла ҡайнар һымаҡ. Һутлы ирендәре тағы ла һутлана, ҡабара төшкән. «Сибәр ҙә һуң үҙе, суҡынғыр», – тип уйланы ҡарсыҡ.
Бер аҙҙан алдындағы ҡыҙҙың һылыу­лығы төҫһөҙләнә башланы. Бешкән сейәләй ирендәре ситенән ҡайнар тын бөркөлә. «Әллә шайығы аға инде» тип аптырай ҡарсыҡ. Хәмдиәнең күҙҙәре, эскән кешенекеләй, төпкә батып киткән. Тура ҡараһа, быяла йөҙөләй йылтырай. Һутлы ирендәре ситенән өҙлөкһөҙ быу сыға. «Әһә, бының йоҡоһо килә, иҫнәй башланы», – ти ҡарсыҡ эсенән.
– Әйҙә, Хәмдиә ҡыҙым, инәйек, таңға саҡлы шулай ултырмаҫһың бит.
Хәмдиә, иҫерек ирҙәр һымаҡ, айҡала-сайҡала баҫып, өйгә табан ыңғайлай. Хужабикә, башын эйеп, арттан эйәрә.
Таңға саҡлы йыраҡ әле. Тайфа ҡарсыҡ, ыҙалы йән, уны көтөп зар-интизар булды. Таң атһа, азатлыҡ тыуасаҡ. Ҡайһылай итеп тынысланып, барса хафалары онотолоп, еңел тын алыр ине. Исмаһам, был бәләнән ҡотолор.
Ана, әле Хәмдиә урынына ятҡан булды ла – оҙаҡҡа тиһеңме, әҙерәк түҙер ҙә тағы... Ай, шулай ҙа аяуһыҙ булды уға был төн. Аяҡ өҫтө үтәнән-үтә йөрөп сыға лаһа!
Бер туған Нуретдин ағаһы ҡаланың икенсе осонда йәшәй. Кисәге Хәмдиәнең хәлен белешеп, диспансерға барған. Табиптарҙың күҙенә салыныуы була, тегеләр йүгерешә башлай. Хәмдиә үҙе лә шул арала ашығып йөрөп, төйөнсөк­тәрен төйнәргә тотона.
– Ҡайтам, бабай, ҡайтам. Һинән ҡалмайым. Бында төрмәләге кеүек бикләп тоталар, әстәғәфирулла... – Кейенә, үҙе һөйләнә. Ҡыуанысынандыр инде, бахырың. Нуретдин ҡарт ни, бер нәмә лә ҡыла алмай, өнһөҙ ҡатып тик тора. Шул ике арала бүтән бүлмәләрҙән дә оҙон халатлы, сәс-баштары туҙған ҡатындар коридорға тулған. Хәмдиә ҡыҙы уларға кәмит күрһәтәме ни: ҡаба­ланып әйберҙәрен тоҡсайына тултыра, алан-йолан ҡарана. Коридорға теҙе­лешкән ҡатындар Нуретдингә хәс тә арестанттар һымаҡ тойолдо: бөтәһе лә бер иштән кейенгән, сырайҙары йоҡоло, күҙҙәрендә нур сатҡыһы юҡ. Хәмдиә менән Нуретдингә сәйерһенеп, нәфрәт менән ҡарайҙар. Бисараларҙың шундай хәлдә булыуы өсөн Нуретдин хатта үҙен ғәйепле тойоп тора икән. Шунда табип ҡартҡа Хәмдиәнең документтарын да килтереп тоттора.
– Бына, ағай, – ти, хафаланып. – Нисә ҡат ауылына хәбәр иттек, яуап юҡ. Ҡыҙҙары хаҡында уйлап та бирмәйҙәр, тындары сыҡмай. Ярай, һеҙ килдегеҙ. Зинһар, гражданканы Бишҡуян ауылына илтеп ҡуйығыҙ. Ошо урынға имза һалығыҙ ҙа...
Нуретдин ҡарт ауыҙына һыу уртла­ған, Хәмдиә ҡыҙы юл буйына тәтелдәй генә:
– Нисек һәйбәт иттең әле, бабай. Шул арестант өйөнән ҡотолор көнөм дә бар икән. Хәҙер ҡайтҡас та уйнарға сығам, ауылды бер итеп йөрөйөм. Клубҡа ла, магазинға ла барам. Юл ыңғайы бер-ике керәндил алып сығам әле, әтү өйҙә гел ләс икмәк. Менә... – Хәмдиә йәнәшенән өнһөҙ генә атлаусы ҡартҡа усын күрһәтә. – Менә, бабай, аҡсам да бар. Шуға керәндил, перәник апсығам. Магазин артында иптәш малай-шалай көтә торған. Артҡы яҡта, магазин нигеҙенә теҙелешеп ултырып, бүлешеп ашайбыҙ. Хи-хи-хи... Малайҙар – дуҫтар, һыйлағанды ярата. Ҡайтҡанды көтөп интеккәндәрҙер инде.
...Нуретдин ҡарт түрьяҡ бүлмәлә йоҡлай. Иртәнсәк Хәмдиәне поезға алып төшәсәк. Тайфалар вокзал биҫтәһендә йәшәгәс, ҡыҙ менән бында ғына ҡундылар.
Тайфа ағаһының ҡылығына ныҡ көйөндө. Бер ҙә оҡшатманы был эште. Нуретдингә ҡыҫылып йөрөмәҫкә ине. Ярай, диспансерға ла барһын, ти, хәл дә белешһен, тик ниңә Хәмдиәне ҡуҙғатырға? Был эште Фәрихә апаһы оҡшатамы-юҡмы?..
Тайфа апай уйҙары осона сыға алмай урынында әйләнеп-тулғанып ятты ла ойоп китте. Төшөндә лә Фәрихә апаһын күрҙе. Ул ҡыҙы Хәмдиәне килтергәнгә Нуретдин ҡартҡа ләғнәт уҡый, имеш... Ҡолағына йоҡо аралаш Фәрихә апаһының әрләшкәне – өҙөк-өҙөк ауаздар ишетелгәндәй итте, әммә ул уларҙы аңғара, ыҙалы йоҡоһонан арына алманы. Арыуы еткәйне шул. Көн буйы йүгереп ныҡ йонсоғайны.
Хәмдиә, апаһына эйәреп ингәс тә, тынысланманы. Өҙлөкһөҙ һөйләнде, әйләнде-тулғанды, ыңғырашты. Аңлар­лыҡ түгел ине уны: түшәгендә әллә эттәй шыңшып, әллә сабыйҙай көлөп, әллә эсенән генә мөңгөрләп кемделер һүкте. Әллә күптән йыуынмауҙан ҡысыныпмы, арҡаһы сәнсә, әллә йомшаҡ карауатты диспансерҙың ҡаҡ һикеһе күреп, малай-шалай кеүек тулай ине. Өҫтәүенә, үҙ алдына аңлайышһыҙ көйөн көйләй. Тағы тынып ҡала ла, оҙаҡ ҡына өнһөҙ ятҡас, кинәт бәүелә башлай. Әллә хәсрәт бәндә, был карауатты ирмәк уйынсыҡ күрә, әллә асыуынан түҙә алмай.
Бер заман соландағы тауышҡа Тайфа апай уянып китте. Унда шылтырап нимәлер иҙәнгә ҡолап төштө.
Соланға сыҡһа, Хәмдиә иҙәндә ултыра. Сәсе-башы туҙған, өҫтө ярым-яланғас, эске күлдәге түшенән йыртылып киткән. Бисараң туң иҙәндә лыпын ултыра. Әллә үҙе ултырғыстан осҡан, әллә шкафтағы иҫке һауыт-һабаны төшөргән. Тайфа апай тегенең нисек тоҡандырғысты табыуына аптыраны. Бисараң утты тоҡандырған, әллә ҡайҙан теге резина калушты эләктереп алған. Ике усын йоҙроҡлап иҙәнде төйөргә йыйынған бәндә ҡиәфәтендә. Иғтибарлап ҡараһа, ҡарсыҡ ҡыҙҙың бите йәшле икәнен абайланы. Ике яҡ бит алмаһынан өҙлөкһөҙ күҙ йәштәре аға, ҡулбаштары уҡмашҡан, сыбалған. Һутлы ирендәрен йәмһеҙ итеп бәлшәйткән; әленән-әле танауын тарта. Тешләнә, ахырыһы: ара-тирә урттарын, ирендәрен ҡымтый. Тайфа ҡарсыҡтың баш осонда тороуын шәйләмәйме, әллә шәйләргә теләмәйме – һаман һыны ҡатып, бар донъяһынан ваз кискән бәндәләй, эт һымаҡ шыңшып ултыра.
Ҡарсыҡ та аҙап ҡалған, күрәһең: тәүҙә ни тиергә лә һүҙ тапманы. Ауыҙын да асып ҡарай – өнө сыҡмай; яҡыныраҡ килеп ҡыҙына эйелергә итә, быуындары тыңламай. Хәмдиә һымаҡ әллә һалҡынды ла тоймай инде – баҫҡан килеш ҡатҡан.
Ниһайәт, ҡарсыҡҡа күҙ нурҙары ярҙамға килде. Улар, күрәһең, ҡарсыҡты ҡыҙғанып ҡабындылар ҙа, иҙәндәге йән эйәһенең мейе ҡабығы аша үтеп, зиһененә һуҡтылар. Шунда ғына Хәмдиә башын ҡалҡытты. Бисара ҡарсыҡ үҙе лә артҡа сигенде: сәсе-башы туҙған ҡыҙҙың күҙҙәрендә ғәрәсәт, ығы-зығы күренеше яҙылғайны. Хәс тә ғәрәсәт ҡубып, донъяның аҫты-өҫкә килгән. Кешеләр аҡырыша, йорттар емерелә... Ҡайғы-хәсрәт менән тулы ҡараштарҙан алйыпмы, ҡарсыҡ ситкә боролорға йыйынғайны инде, Хәмдиә күҙҙәрендәге күренештәр юғалды, бисара үҙе үкһеп иларға тотондо.
– Эһе... Һе... Әсәй, ниңә мине бында ҡалдырып киттең? Ниңә? Ниңә мине йылы өйөңә индермәйенсә, эт аранындай соланда тотаһың – малмы ни мин?
– Хәмдиә, Хәмдиә ҡыҙым...
Бисара ҡыҙ ҡарсыҡты ишетмәне. Бумалаға оҡшап ҡалған башын сайҡап, бихисап сыбыртҡы остарын хәтерләткән сәстәрен туҙҙырып, илауын белде.
– Әсәй, әсәй...
– Хәмдиә ҡыҙым, әйҙә, өйгә! Һине бер кем дә ҡыуманы, карауатҡа һалғайным да, үҙең сығып киткәнһең. Әйҙә!
– Юҡ, юҡ, мине соланға сығарып ташланың, ен. Мине шунда – ҡаҡта туңып үлһен, тиҙерәк ҡотолорбоҙ, тип уйланың. Тормайым да, инмәйем дә... Һин үҙең ен, һин мине ҡыуалайһың. Хәҙер бына торам да ауылға йәйәү ҡайтып китәм, көтмәйем поезығыҙҙы; өйөгөҙ ҙә, йылы түшәгегеҙ ҙә кәрәкмәй. Ҡатағыҙ ҙа, мә... – Ҡыҙ аяғындағы калушын сисеп алды ла ярһып ишеккә бәрҙе. – Ялан аяҡ көйө ҡайтам.
– Хәмдиә, Хәмдиә ҡыҙым... – Хафалы ҡарсыҡ инәлеүен, ялбарыуын белде. Бисара ҡыҙ һаман башын сайҡап ултырҙы. Ҡарсыҡ уны яланғас беләгенән алып һөйрәкләй башлағайны инде, тегеһе, көслөрәк нәмә, ысҡынып китте лә ике усы менән иҙәнде төйөргә кереште.
– Юҡ, юҡ, бер ҡайҙа бармайым. Кәрәкмәй миңә бер нәмә лә. Хәҙер йәйәү ҡайтып китәм.
Ике арала алыш-айҡаш оҙаҡ дауам итте. Ниһайәт, ҡарсыҡ, арып, бер яҡ ситкә барып ултырҙы. Һурылып килгән беләктәрен һалындырып, кәмһенеп, әрнеп ултырҙы; аҡтыҡ көсөнән яҙып, бар донъяһын ҡарғап, теленә килгән доғаларын уҡыны. Шунда, әйтерһең дә, Хоҙай ҡөҙрәте менән, оло өй ишеге асылып китте, Нуретдиндең йоҡоло, хәсрәтле сырайы күренде. Ул артынан ишекте япты ла урынында ҡатып ҡалды. Тыны ла, өнө лә юҡ. Гүйә, ишекте астылар ҙа ике бисара араһына дәү имәнде килтереп баҫтырҙылар. Хәмдиә лә нәҡ шуны ғына көткән тиерһең: сәсе-башы туҙып, күлдәксән көйө иҙәндә һуҙылып ятҡан еренән йәһәт кенә ҡалҡынды ла, албаҫтылай сәсен, эске күлдәге остарын елберләтеп, ҡартҡа ташланды.
– Ҡотҡар, бабай, ошо ендән! Ҡотҡар! – Нуретдин ҡарт, ярым шәрә бәндәнән сирҡаныпмы, түшенә килеп һырылған ҡыҙҙы этәрергә иткән хәрәкәт яһаны. Был күҙенә аҡ-ҡара күренмәгән ҡыҙҙы оторо ярһытты.
– Бабай, ташлама мине! Шул ен-пәрейҙән аралай күрсе! Бабай! – Хыялый, ҡарсыҡтан ҡасҡандай, тағы бер тына ҡарттың кәүҙәһенә ышыҡланып торҙо ла ҡапыл ишек тотҡаһына үрелде. Ауыр ишек еңел генә асылып китте, албаҫты ҡыҙ күҙҙән юғалды.
Ағалы-һеңлеле ҡарт менән ҡарсыҡ ҡаңғыр-көңгөр бер-ике һүҙ ҡаттылар ҙа ҡыҙ артынан эйәрҙеләр.
Өй эсендә йәнә хафалы тынлыҡ урынлашты. Инде төн уртаһы күптән ауышҡайны. Бигерәк күп ваҡыт үтте. «Таң атмай ҙа атмай», – тип үрһәләнде Тайфа ҡарсыҡ. Самалауынса, күптән яҡтырырға тейеш. Исмаһам, ошо ыҙанан ҡотолор ине. Ҡасандан бирле йәне һыҙлай, инде тамам ҡаңғырып бөттө ләһә.
Тайфа ҡарсыҡ хәҙер әйләнмәй ҙә, тулғанмай ҙа, йоҡоһо осто. Һаҡ ҡына ята, шылт иткән тауышҡа ла ҡалҡы­нырға әҙер. Өй эсендәге һәр шәүләне, һәр мөйөштө күҙәтә, ҡолағы һаҡ. Һәр ауаз һиҫкәндерә. Инде башы һеңкеүе лә баҫылды, зиһене ап-асыҡ булып ҡалды. Хатта үҙенең ҡан тамырҙары тибешен, йөрәге ҡағышын ишетеп ята. Бисара Хәмдиә лә талсығып ойоп китте, буғай. Бер ауаз ишетелмәй өй эсендә. Өнһөҙ­лөктә ҡан тамырҙары тибә лә йөрәге ҡаға.
Күҙ алдындағы был яфаларҙан биге­рәк Тайфа ҡарсыҡтың йәнен хәтирәләр талай, әрнеүле үткәндәр язалай. Хәтәр ваҡиғаларҙа үҙе ҡатнашмаһа ла, ҡатнаш­ҡан, шунда арала буталып йөрөгән һымаҡ. Үҙ күҙҙәре менән күрмәһә лә, ул аҙапты тойған, кисергән төҫлө.



* * *
Тайфа ул көндәрҙә ҡалала сыбыҡ осо ағаларында йәшәй, заводта эшләй ине. Ауылға юлға йыйынды. Байтаҡтан ҡайтҡаны юҡ. Уңай сәбәбе лә сығып тора: туған апаһы йөклө ине. Күптән инде. Хәҙер бәпесе туптай тулайҙыр. Һаман өйҙән хәбәр-хәтер юҡ, хәлдәрен белешер, күрер бәләкәсте – ҡурсаҡты. Бәпес ни һөйөнөс кенә! Тайфа, юҡ аҡсаһын бар итеп, уйынсыҡтар алды. Яҡын да булғас, ял көнөндә, шул ҡиммәтле төргәген йөкмәп, Бишҡуянға ҡайтып төшкәйне, ҡыуаныстары, кинәнестәре сикһеҙ ине.
Ҡайтһа, апаһының өй эсе буп-буш. Бер тауыш, бер өн юҡ. Ҡайҙа ул тәтәй-уйынсыҡҡа оҡшаш бәпәй ауазы? Ике яҡ мөйөштә ике бер туған апай – Фәрихә менән Бибиямал ултыра. Тайфа эскә үтте лә аптырап ҡалды: тауышы ла сыҡмай, ары атларға аяғы ла тартмай. Гүйә, был өйҙән яңы ғына мәйет сығарғандар.
– Үт, – тип танау аҫтынан ғына өндәштеләр. Тайфа иһә һаман иҫенә килә алмай, ниҙер һиҙенеп, шаңҡып тора. Бәпесте мунсаға-фәлән алып киткәндәр тиһәң, ике апаһы ла өйҙә; түрьяҡ уртаһына өрлөккә бишек тә эленмәгән, мейес өҫтөндә бәпестең йүргәктәре лә күренмәй. Аптырағас, Тайфа үҙе һораны:
– Ә бәпәй ҡайҙа, Фәрихә апай?
Апалы-һеңлеле тертләп киткәндәй итте, икеһе бер юлы, уға текләп, ҡатып ҡалды. Шулай ҙа береһе лә телгә килмәне. «Әллә ысын телдән яҙғандар, әллә ауыҙҙарына һыу уртлағандар», – тип уйлап алды Тайфа, бер ҡатлылығына барып. Әммә шунда күңеленең ҡайһылыр тәңгәлендә шик-шөбһә тыуғанын шәйләне.
– Апай!..
– Сеү! Уҙ, туғаным, улай...