УТ ХӘТЕРЕ (Повесть) Миләүшә Ҡаһарманова

— Ҡәйнеш, бынау кейеҙҙе ал, инде килен йомшайым тигәнемдә, апһынымды өшөтөп ҡуярһың. Үҙе өсөнсө арбалағы тағы бер килендәшенә ҡарап ҡаш һикертте. Тегеһе лә әллә нимә тип төрттөрөр инелә, алда барған ҡайны-ҡәйнәнән һағайып телен тешләне.
Ҡазыхан төрөп бәйләнгән кейеҙҙе ҡултыҡ аҫтына ҡыҫтырҙы ла, еңгәһенә әйтер яуабы теленән ысҡынырға торһа ла, өндәшмәй боролоп китте. Шаян еңгәләре менән әйтешере булыр ҙа. Әле уны ситкәрәк китеп баҫҡан кәләше көтә. Егет бер ҡулына аҙыҡ-түлекле тоғон, кейеҙен тотһа, икенсеһе менән оялышынан башындағы ҡыҙыл яулығы төҫөнә ингән Шәмсеҡәмәрен етәкләп, туралап урманға ыңғайланы. Еңгәһе терһәк осон менән арҡалаш ултырған иренең бөйөрөнә төртөп, пырхылдап ауыҙын ҡаплаған булды. Байтулла асыуһыҙ ғына мығырҙаны:
— Йә, һайыҫҡан яғын сыҡмаһын.

Йәштәр етәкләшкән килеш урман юлы буйлап атланы ла атланы. Ялан яғынан алып ҡайтып килгән ҡатынына үҙ төйгәнең матурлығын, тауҙар мөһабәтлеген, урмандар ҡалынлығын күрһәткеһе килә ине йәш ирҙең. Никах төнөндә серләшеп ятҡанда, юлда төшөп ҡалып урманда ҡунып ҡайтырбыҙ, усаҡ яғып ултырырбыҙ, төнгө ҡоштар, таңғы һандуғас тауышын ишеттерермен, тип, вәғәҙәләгәйне. Урман күргәне булмаған кәләше быларҙы ишеткәс : “Уй, мин ҡурҡам да ул, беҙҙе айыу ашап ҡуйһа”, - тип көлдөргәйне. Ҡазыхан яуап итеп: “Мин булғанда бер нәмәнән дә ҡурҡма” тип тынысландырғайны. Өс түлек буйы ҡунаҡлашыуҙан арып, ашау-эсеүҙән бүгеп ҡайтырға сыҡҡан кейәү яғы, дала саңынан йонсоп, үҙ ерҙәренең ағаслы-һыулы яғына сыҡҡас, терелеп киткәндәй булды. Һәр кемгә тыуған яғы ғәзиз дә инде! Бына ошо һөйөклө төйәге менән кәләшен дә таныштырмаҡсы Ҡазыхан.
Ҡырҡтытау башына үрмәләп еткәндәрендә көн һарҡыуға ауышҡайны инде. Был урындарҙы Ҡазыхан яҡшы белә, һәр үҙәге, һәр убаһы таныш, йәй ҙә-ҡыш та һунар итеп, ағас ҡырҡып, емеш-еләк тиреп йөрөп үҫкән. Йыуан ҡарағай төбөндәге йомшаҡ мүккә кейеҙен түшәне лә, кәләшенә “Мин ошо тирәлә генә йөрөп әйләнәм, һин ял итә тор” тип тауҙың асыҡ яғына ҡарай ыңғайланы. Ҡаялы, ҡырҡма ташлы текә урындарҙа ҡыр кәзәләре була торғайны. Көтөүҙәре менән ҡайһы тәңгәлдәрәк йөрөрҙәрен дә белә. Хәҙер йәй аҙағы-көҙ башы, кәзә бәрәстәренең ярайһы ҙурайып, һимереп, моңһоҙ булып таштар араһында ҡыҙынып ятҡан мәле. Һиҙҙермәй генә барып сыҡҡанда, икешәр-өсәрен ҡороҡлап ала торғайнылар.
Өҫтән ҡыҙырып ҡарап бара торғас, ҡолағына бәрәс тазылдағаны салдынды ла, егет таштар араһынан боҫоп ҡына аҫҡа шыуышты. Күп тә үтмәй кәзәләр өҫтөнә барып та сыҡты. Һәр ҡыштырлауға һаҡ булып өйрәнгән өркәк ҡырағай мал да аңғарҙы уны. Берәүһенең тертләп һикереп китеүенән башҡалары ут ҡапҡандай булып сит-яҡҡа һибелде. Тик Ҡазыхан да был һунарҙа тәүге тапҡыр түгел. Бындай эштә бөтә көтөүгә түгел, ә ҡорбан итеп һайлағанға ғына һөжүм итергә кәрәкте белә. Баштан күҙе төшкән ҙур булмаған йоморо йәш кәзәгә генә төбәлде лә, яйын тура килтереп урап тотҡан сүс арҡанын ырғытты. Ҡороҡ һыҙғырып барып тоҫҡалғандың муйынына кейелде лә, уныһы елеп барған ыңғайы ҡапыл тартыуҙан артҡа саңҡайып барып та төштө. Һунарсы еп осон ысҡындырмаҫтан, ике һикереүҙә кәзә янында булды, шул ыңғайы уҡ итек ҡуңысынан һурып алған хәнйәр осо менән эйәк аҫтын һыҙып та ебәрҙе. Ҡороҡҡа эләгеп тулаған мал хаяһыҙ һикереп муйынын һындыра ла, мыштырлап торғанда йән биреп тә ҡуя торған. Шулай булмаһын өсөн уны йәһәт кенә салып алыу зарур. Кейектең аҙыраҡ ҡанын һарҡытҡас, тояҡтарын ҡуша тотоп күтәреп, урман төбөндәрәк булған үҙәк шишмәһенә юлланды. Унда йәһәтләп тиреһен һыҙырып, эс-ҡарынын ҡутарып сығарғас, ит түшкәһен, хәнйәрен, ҡул-битен сайып, туҡтаған урындарын тоҫмаллап китте.

Шәмсеҡәмәрҙә ял ҡайғыһы юҡ, ул кейәүе киткәндән алып күҙ ҙә йоммай тирә-яҡты күҙәтә. Ана, ҡарағайҙан тупырсыҡ төштө. Уның артынса тағы. “Йәлп” итеп ҡарауына аҫта ғына йөрөгән ике тейен балаһы өҫкә ҡасты. Ире киткән яҡҡа ҡарай йүгермәк булып ырғып торҙо ла ҡатын, аҙыраҡ тапанғас, был ҡылығынан үҙе оялыпмы, кире сүгәләп, урынына нығыраҡ һеңде. Башын яурыны эсенәрәк йәшерҙе. “Тейендән ҡурҡып тормайым инде” тип үҙен тынысландырып маташыуы ла бушҡа булды, эргә-тирә шырлыҡтан һарҡып сыҡҡан шомло тынлыҡ уның йөрәген ялмағандан-ялманы. Шулай хәтһеҙ ваҡыт үткәндәй булды. Үҙ-үҙен йәлләүҙән, ҡурҡыуҙан күҙҙәренә тулған тыңлауһыҙ йәштәре сикәләре буйлап йүгерешә башлағайны ғына, күңелле һыҙғырып килгән Ҡазыхан күренде. Яҫы япраҡтарға төрөлгән кәзә түшкәһен кәләше алдына алып килеп һалды егет:
— Бына, Ҡәмәр, һыйлайым һине хәҙер... – шунда ғына уның йөҙөнә күтәрелеп ҡараны, — Нимә булып китте?
Шәмсеҡәмәр илағанын һиҙҙермәҫкә булып сереште:
— Булманы...
— Илағанһың түгелме? Йәштәрең тора, — янына сүгәләп, бармаҡ һырты менән ҡатынының битен һыпырҙы ир.
— Иламаным... Ҡурҡтым аҙыраҡ, — хәҙер инде үҙ хәбәренән үҙенең көлкөһө килде ҡатындың, — Йәштәрем үҙҙәре аҡтылар.
— Эй, ҡуяным минең, — Ҡазыхан кәләшенең башын күкрәгенә ҡыҫты. Рәхәтләнеп көлөштөләр. – Өйрәнерһең яйлап урманға ла, хәҙер был һинең дә төйәгең, беҙҙең балаларҙың тыуған иле буласаҡ.

Бәхетле төн булды был. Башҡа төндәрҙән айырмалы рәүештә үтә лә бәхетле. Яңы ғына ҡайуышҡан ир менән ҡатындың икәүҙән-икәү ҡалған, тәүге тапҡыр шулай үҙ-ара ғына аулаҡта булған, иркен һөйләшә, ҡысҡырышып көлөшә, йүгерешеп шаярыша алған, берәүҙән дә тартынмаған һәм һаҡланмаған илаһи мәле булды. Ир соҡор ҡаҙып кәзә түшкәһен япраҡҡа төрөлгән килеп шунда һалды ла, өҫтөнә таш түшәп усаҡ тоҡандырҙы. Утҡа текәлеп һыйынышып ултырған, әллә ни хәтирәләр барлап һөйләшкән-серләшкән арала түбәлә йондоҙҙар тоҡанып, ҡыйырсыҡ ай ҡырын төшөп тә ятты. Усаҡты һүрелтеп икенсе урынға күсергәс, баяғы соҡорҙан ауыҙ һыуын ағыҙырлыҡ татлы еҫ таралды. Йәш кәзә ите ылйырап ҡына бешеп сыҡҡайны. Киҫәкләп турап, шулай уҡ быҡҡан япраҡҡа төрөп ашанылар, тоҡтан тире турһыҡ менән ҡымыҙ ҙа табылды. Бер-береһенә иркә-шаян ҡараштарын ата-ата, буяла-майлана, көлә-шаяра тамаҡ туйҙырғас, ризыҡтарын ҡаплап, баяғы кейеҙ өҫтөнә аунанылар. Бейек ҡарағайҙар осона ябылған сыбар йыһанға төбәлеп йондоҙҙар атылғанын күҙәттеләр. Унан Ҡазыхан ынтылып кәләшен ҡосаҡлап алды, толом төбөн, муйынын еҫкәне, ирендәренә көмөш алҡаның сулпылары эләкте, уларҙы һаҡ ҡына ысҡындырҙы...

Иртәнсәк, ҡояш ҡалҡыуға, ауылға төшә торған тау һуҡмағы осонда торалар ине. Аҫта, йылға ярын ҡыҙырып, эреле-ваҡылы өйҙәр теҙелешкән. Тышҡы усаҡтарҙан төтөн күтәрелә, инәләренән айырылып ҡалған быҙау-ҡоландар сыңғыраша, нөктә генә булып күренгән кешеләр ҡымырйыша. Ҡазыхан ят ерлеккә ҡурҡып та, ҡыҙыҡһынып та күҙҙәрен киң асып төбәлгән кәләшенең яурынынан ҡосаҡлап үҙенә тарта:
— Ана-а, беҙҙең ауыл! Ана-а, зыярат. Оҙон ғүмер йәшәп ҡартайғас, бөтөн инәй-олатайҙарыбыҙ кеүек беҙ ҙә шунда ятасаҡбыҙ.
“Иншаллаһ” тип ҡабатлай ҡатындың ирендәре. Шул ваҡыт, алдан төшөп барған ире, артына ҡайырылып-ҡайырылып, шуҡ йылмая:
— Йүгерәбеҙме?
Ҡатыны бер мәлгә генә баҙнатһыҙланғандай итә лә, мәрәкәгә ҡушыла:
— Йүгерәбеҙ!
Йәштәр тар һуҡмаҡтан аҫҡа йомола:
— А-а-а! Тот мине! Ҡазыха-а-ан!
— Ҡалма минән! Эһе-һе-ей!!

***
Оло йортта тағы ғауға сыҡты. Ире менән уландары араһындағы һуңғы ваҡыт ҡапыл ҡубып китә торған сыйыштарҙан арып бөткән Ғәйниә, ялбарыулы ҡарашын өлкән улына күсерҙе. Бараһына ла ҡарағанда тыйнағыраҡ, тотанаҡлыраҡ булған ошо Байтуллаһына ғына өмөт. Тик ул да бөгөн ярайһы ҡыҙған һәм әсәһенең ымдарына артыҡ ыжламай ине. Иренең ярһыуы саманан ашып балаларын туҙҙырып ҡыуып сығарырынан ҡурҡҡан ҡатын, көлдөксә артына йәшеренә биреберәк, бәләкәй улына йоҙороҡ төйнәп күрһәтеп тә алды. Шуныһы хаттин аша бит уның! Мыйығы яңы сыға башлаған тимәҫһең, һаҡалы ағарған атаһына аҡыл өйрәтеп, янып-сәбәләнеп, хатта ки тауышын күтәрә биреп ебәрә. Теге мәл уҡлау менән кәгеп ебәргәне аҙ булған икән Ғәйниәнең, нығыраҡ тамыҙырға булған. Ана-ана, һаман ҡуймай!
— Уларҙың билдәләнгән ере бар, шунан сыҡмаһындар! Йүрүҙән иңендәге нисә дисәтинә алпауытҡа китте, Ҡарҡтытау һыртына етеп киләләр! Кесе убаға ла сиркәү күтәреү өсөн ағас һөйрәтләр, тиҙәр!
— Һин, башһыҙ малай, һыбай барып көжгөп йөрөгәндән генә ул сама көстө тыйып була икән тиһеңме? Унда бит ҡәлғә эсендә тотош бер ғәскәр тора. Мин һиңә нисәнсе ҡат иҫкәртәм? Балапан! Һуңғыһы булды был!
— Ҡәлғә ерен ике йыл рәттән ҙурайталар! Староста ла, мулла ла, һинең кеүектәр... барығыҙ ҙа күҙ йомдоғоҙ! Һеҙ ҡурҡһағыҙ - беҙ барабыҙ! – Балапан илар сиккә етеп ҡыҙарып-бүртенгән, йоҡа кәүҙәһе дерелдәп-ҡалтырап тора.
— Барығыҙ әйҙә! Бар! Атаңды килеп әпкитерҙәр!
Был һүҙҙәрҙән Ғәйниә тертләп китте:
— Ай, Алла...
Байтулла тағы араға төштө:
— Балапан! Етәр, шым! Әҙәмсә һөйләшәйек әле... – атаһына боролоп үтенде, — Атай... әйҙә һин дә ултыр... баҫыл әле аҙыраҡ?
Баҙамша кинйәһенә бер яндыра ҡарап алды ла, үҙ йәшенә һәм дәү кәүҙәһенә хас булмаған етеҙлек менән урындыҡҡа менеп аяҡ салып ултырҙы. Иренең яйға килерҙәй икәнлеген төшөнгән Ғәйниә лә йүгермәләп килә һалып етте. Йәһәтләп ашъяулыҡ йәйҙе, бая уҡ килене менән ҡыҙы әҙерләй башлаған да, ирҙәр һүҙ көрәштереүгә күскәс сығып шылғандан тороп ҡалған аҙыҡ-түлекте шунда ташыны. Уртаға итле ҡоштабаҡты ҡуйҙы ла, һаҡ ҡына итеп бабайына ҡарай шыуҙырҙы. Уныһы һауытты тартып алып, киҫәктәргә бүлгеләй башлағас, тамам еңел һулап, ишекте ҡыҫып һөрәнләне:
— Килен! Еҙекәй! Ҡайҙаһығыҙ шул?
Береһе тәҙрә яҡтауына терәлеп торған, икенсеһе ишек тәңгәлендәге тәпәш һәндерәлә баш баҫып ултырған Ҡазыхан менән Дәүләтҡол да, бәхәсте баҫып ҡуйған Байтулла ла, хатта һаман тыныслана алмайған Балапан да, аталарының бер баш күтәреп ҡарауының табынға саҡырыу икәнлеген аңлап, ашъяулыҡ тирәләп урынлаштылар. Шул арала күңеле булып өлгөргән әсә, уландарының төп йортта бер урындыҡ булып йыйылыу бәхетенәнме, әллә саҡ ҡубып китмәгән ғауғаның хәйерле баҫылыу шатлығынанмы, ирекһеҙҙән һарҡып сыҡан йәштәрен йәшерен һөрткөләп, эргәһендә ҡымырйышҡан ҡатын-ҡыҙға күрһәтмә бирҙе:
— Ҡайныңа тоҙлоҡтораҡ ит. Күп һалма, ҡоротто ҡутара һалып аштырыр ҙа, тағы асыуҙаныр. Һин, Еҙекәй, ана, ағаңдың арҡаһына яҫтыҡ ырғыт, ҡатыға һөйкәлеп ултырмаһын. Унан, бар, баҙҙан һөт төшә һалып ал.
Ирҙәр хужаның “Бисмиллаһи үә ғәләә бәрәкәтилләһи” тигәнен һуң дәррәү тотоноп, һәүетемсә генә ашап алды. Һурпа менән йомшаҡ ит, үлән сәйе менән сөсө ҡорот уларҙың баяғы ҡуҙғыуын баҫа төштө. Унан тағы, астың асыуы яман тигәндәй, табын артындағы туҡ халыҡтың һөйләшеүе бөтөнләй икенсе була бит. Бушҡа килендәренә ирҙәрегеҙҙе башта “ғарҡ” иткәнсе туйындырып алығыҙ, унан ғына хәбәр һөйләгеҙ, тип өйрәтәме Ғәйниә. Үҙ ҡартының холҡонан, ошо йәшәлгән ғүмер тәжрибәһенән алып әйтә лә һуң.

— Был арала килерҙәр инде, старшина ла шулай тип тора. Һин, Балапан, юҡ-бар менән булып йөрөгәнсе, ағаңдың донъяһында ярҙамлаш. Кем белә әле йәрәбәлә нимә сығырын?
Был хәбәрҙән оло ҡатын тағы тертләне. Урындыҡ ситендәге, йәғни сәй артындағы үҙ урынына килеп кенә терәлгән булһа, ҡабаттан тороп уҡ китте. Был көндөң килеп етеүенән генә түгел, был хаҡтағы һүҙҙән дә ҡурҡып ҡан ҡалтырап йәшәй бит ул. Быйыл улар олоҫонда хеҙмәткә йыялар. Биш-алты йылға бер тура килә был йыйын. Йәрәбәгә уларҙың Дәүләтҡоло менән Ҡазыханының йәштәре тура килә. Шуға ятһа ла, торһа ла уландарының эләкмәүен теләп доға ҡыла.
— Ҡасанғараҡ булыр икән? – әсәһе кеүек үк баҫалҡы Дәүләтҡол, хәбәр үҙенә ҡағылмағандай ғына ҡыҙыҡһына.
— Ҡар ятыуғараҡ булыр, тип уйлайым. Сана юлы төшкәнде көтә торғайнылар көҙгә булғанда. Унсама халыҡты аҙыҡ-түлеге, ҡорал-аты менән алып китеүгә лә шулай яй.
— Мин өйөрҙө һинең йылҡыға ҡушайым, атай, айғырҙы айырып алайым. Айғырһыҙ өйөр һинең өйөр айғырына тиҙерәк баш һалыр, тием. Ҡарайғырҙы, китер булһам, менеп китермен.
— Ауыҙыңдан ел алһын... — тип әйтеп өлгөрҙө Ғәйниә, ҡартының ҡырҡыу ҡарашынан ауыҙын япты ла.
— Шулайтырһың. Ваҡ малыңды ла әпкилеп ҡуш, малайҙарың үҫә төшкәнсә ҡарашырбыҙ. Һин, Ҡазыхан, үҙебеҙҙә йөрөгән анау турайғырҙы алырһың, өйөр башына ҡаршы сығып, бейәләрҙе айырып аптырата. Менгегә өйрәткәйнегеҙ ҙә бит әле?
— Эйе, өйрәткәйнек, — Ҡазыхан да тыныс, ул да ағаһы кеүек үк яҙмышына күнгәнме, әллә килер көндө ирҙәрсә һалҡын ҡан менән ҡабул итәме.
— Икегеҙҙең берегеҙ китеп бара торған булһа... бөтөн яҡтан да әҙер торайыҡ, тип әйтеүем, — Баҙамша ауыр ҡаштарын күтәрә төшөп тәрән көрһөндө лә, алдындағы сәй тәгәсен ҡул һырты менән тупаҫ ҡына этеп, ҡуш усын алға һуҙҙы. Был табын да, һүҙ ҙә тамам тигәнгә ишара ине. Улдары уның артынса турайышып ултырып, доға ҡылыуға әҙерләнде.
— Әлхәмдү лилләәһил-ләҙии әтғәмәнәә үә сәҡанәә үә джәғәләнәә минәл-муслимиин.
Ирҙәр “әпәр” итеп ҡуҙғалышты. Шул ҡалҡыныуҙарынан кейенешеп тышҡа сыҡтылар. Баҙамша ишек тәңгәленә килеп етеүгә ҡыҙы йәһәтләп тире толобон алып бирҙе, ҡолаҡсынлы бүреген һуҙҙы. Ҡатыны көлдөксә артындағы йылы саңдауҙа кибеп ултырған кейеҙ ҡуңыслы, күн башлы йомшаҡ итектәрен аяҡ аҫтына ҡуйып өлгөрҙө. Ҡар та уландары артынан ыңғайланы.
Аулаҡ ҡалған ҡатын-ҡыҙ табынды ҡабаттан тәрбиәләп ашарға ултырҙы. Ул арала шаршау артындағы һикенең йомшаҡ ҡаралтыһы араһында сумып йоҡлаған бала уянып тауыш бирҙе. Киленен сәй яһауҙан айырмай, ҡыҙын торғоҙҙо Ғәйниә:
— Аяғын тота һал, өшөгәнсе йөрөткән дә ҡуйған Балапан, бәләкәй икән тип уйламай ҙа ҡустыһын. Саҡ йылындырып һалдым баламды.
Еҙбикә юрған-түшәктәр аҫтынан ике йәштәрҙәге түп-түңәрәк тос малайҙы һөйрәп алды ла, күтәреп көлдөксә артына алып китте. Күп тә тормай унан еҙ тасҡа сөбөрләткән тауыш ишетелде.
— Ана ла һаң, балаҡайым ҡыҫталып ятҡан. Ҡул-аяғы туңып киткән ине шул, әйтәм бит, ағаһы-алабарман, үҙе менән тиң күреп, ат өҫтөндә алып тик йөрөгән.
Бәләкәсте урындыҡҡа алып килеп ебәргәс, табын бөтөнләй йәмләнеп китте. Малай иркәләнеп килеп әсәһенә һырынды ла, йәһәт кенә ҡулын уның иҙеүенә тығып ебәрҙе. Уның был ғәҙәтенән ҡатындар көлөштө.
— Асыҡҡан бит балам! Тамағын туйҙыра һалығыҙ, — өләсәй, туҫтаҡ төбөндәге һурпаға ит киҫәктәре тетеп һалып килене алдына шылтырҙы, — Имсәккә алдатма, ашап алһын башта, унан имеҙерең.
Шәмсеҡәмәр, улын тупылдатып һөйә-һөйә, итәгенә ултыртып, ағас ҡалаҡ менән аш һоғондорҙо. Малай ҡош балаһындай булып ауыҙын асып ҡына өлгөрҙө, ситкә киткәндәрен бармағы менән тығып ебәрҙе, ауыҙ-моронон һурпа тоҙлоғона буяп шыяланы. Ҡатындар быны ла хуплап ҡына торҙо:
— Ана, беҙҙең Бурансы бурап һала!
— Ҡолонсағымдың! Тамаҡ туйҙырған ғына булыуы!
Ейәненә ҡарап ултырған Ғәйниәнең шатлығы ла, хәсрәте лә бер тирәлә, шунда уҡ йәштәренә лә төйөлдө:
— Э-эй, атағыҙ шул бәләнән арынып тороп ҡына ҡалһа ине лә... Бабағыҙ ҙа эләкмәһен ине...
Шәмсеҡәмәр ҙә, алдында уҫлаптай булып ятып имеп маташҡан улының ҡырылғандан шырт булып сығып килгән сәс төпһәләрен һыпырып, бошоноп бер нөктәгә ҡарап ҡалды. Йәш ҡатын ҡәйнәһе ураған һайын һамаҡлаған был бәләне күҙ алдына ла килтерә алмай. Нисек инде уның ире ҡайҙалыр оҙаҡҡа китә? Ул бит Ҡәмәренән, улынан айырылып ҡырҙа ҡунып та ҡала алмай. Ҡалғанда ла, ҡайныһынан әрләнә-әрләнә төндә ҡайтып килә. Ул бит шундай!
Еҙбикә әсәһе менән еңгәһен күңелен күтәреү өсөн нимә уйлап табырға белмәй, бармаҡтарын йыбырлатып ҡустыһын үҙенә саҡыра:
— Кил әле, Бурансы, кисәге йырҙы йырлап күрһәтәйек өләскә.
Имеүе лә ошо ләззәттән айырылырға теләмәгән ғәҙәт кенә булып, буш имсәкте тылҡып ятҡан малай, йәһәт ҡуҙғалып апаһы яғына сыҡты. Үҙенең уймаҡ ауыҙы йырылып ике теҙем ап-аҡ үткер һөт тештәре күренде.
— Йә, башла: Атай... миңә...
Бурансы, икеһе тулып өс менән киткән малай, һаҡауыраҡ тел менән ашығып таҡмаҡларға кереште:
Атай минә ат билде!
Эйәлдә лә ҫап тине!
Артабан онотоп апаһына ҡарағайны, уныһы эләктереп алды:
— Ҡайҙа... матур...
— Ҡайҙа матуй ҡыҙ күленә,
Ҡоҫаҡта ла ҡайт, тине!
Ҡатындар өй шаулатып тағы көлөштө. Өләсәйҙең бар шомдары сығып осто, ул ҡатын-ҡыҙҙың иң ябай, иң ғәҙәти тормош кинәнестәрен кисереп онотолдо, ейәнен йомшаҡ мул түшенә ҡыҫып һөйөп, балтырына шапылдатып һуға-һуға бот сапты:
— Йә инде!Ҡолонсағымды! Ҡайһылай ғына тәтелдәп торған булыуы! Телеңдән һөйөнгөрө! И-и-ий, аҫыл һөйәгем минең, йән киҫәгем...

***
Йыйынға ҡәлғәнән атлы казактар оҙатыуындағы бер төркөм хәрби кейемдәгеләр килде. Олоҫ һәм ауыл старосталары уларҙы артыҡ тауыш-тынһыҙ ҡаршы алһа ла, хөрмәт йөҙөнән баш эйә биреп сәләмләне. Сит диндәге кафыр халыҡ менән берәү ҙә ҡул биреп күрешмәне, яурын ҡағышманы. Хәрбиҙәр ҙә дошманлыҡты тиреләре менән тойоп йөрөй, бында көтөлгән ҡунаҡ түгеллектәрен дә, хәлдәренән килһә хәҙер өҙгөләп ташлаясаҡтарын да. Шуға ла һәр береһе дәрәжәһен тоторға, хөкүмәт кешеләре икәнлектәрен күрһәтеберәк йөрөргә тырыша.
Йыйынды ойоштороусы Яҡшымбәт страшинаның ялсылары килеүселәрҙең аттарын алып китте, үҙҙәрен хужа әйҙүкләп йортҡа саҡырҙы. Оҙата килеүсе ҡораллы һаҡ тышта ҡалды.
Тәржемәсе булып йөрөгән суҡынған татар егете Сапаулланы бындағыларҙың барыһы ла белә. Уны хужалары Сергей тип йөрөтә. Башҡорттар иһә һаман үҙҙәренсә Сапау ти ҙә ҡуялар. Егет әфәндеһе алдында улай тигәнде өнәп етмәй, әленән әле “Мин Сергей Борисович” тип төҙәтә. Әле лә шул әҙәм, килеүселәр һыуһын ҡымыҙҙан баш тартҡас, сара башланыуын белдереп уртаға сыҡты.
— Старшина әфәнделәр, хәрби хеҙмәткә йыйыу сходы батша ғәли йәнәптәре генерал-майоры Владимир Алексеевич Кар ҡулы аҫтында үтәсәк, — тине ул саф татарса. Унан әлеге ҡорһаҡлы генерал янындағы башҡа хәрбиҙәрҙең дә исем-шәрифтәрен атап, ҡаршы яҡҡа теҙелешеп ултырған башҡорттарҙы ла төртөп күрһәтеп таныштырып сыҡты.
— Яҡшы, — тип һүҙ алды генерал, — Белеүегеҙсә, 1762 йылда Рәсәй державаһының батшаһы Петр III егерме биш йыллыҡ хәрби хеҙмәт итдергәйне. Был яуаплылыҡтан дворяндар, дин әһелдәре, сауҙагәрҙәр азат ителде. Быларҙан тыш башҡа халыҡ егерме йәштән алып утыҙ биш йәшкәсә хәрби хеҙмәтен үтергә бурыслы. Һеҙҙең арала, йәғни башҡорттар араһында, хеҙмәткә йыйыу үҙегеҙ билдәләгән сират буйынса һәр волосҡа өс-биш йылға бер тура килә. Һайлау тәртибен дә үҙегеҙ булдырҙығыҙ, шунлыҡтан, һайланған ир-егеттәр өс көн эсендә ҡәлғәгә йыйылып бөтөргә тейеш.
Киндер тоҡ эсенә исемдәр яҙылған туҙ киҫәктәре йыйылды ла, уны һелкеп ҡат-ҡат болғатҡас, тәржемәсе ҡулын тығып эләккәнен алып уҡый, генералдың писаре ҡағыҙына теркәй барҙы:
— Абдрахман Мотаулла улы, Ҡасай ауылы Шайтан-Көҙөй олоҫо...
— Саптар Ҡарабай улы, Яҡуп алыуы Шайтан-Көҙөй олоҫо...
— Көсөк Баһаҙир улы, Ҡасау ауылы Шайтан-Көҙөй олоҫо...
— Ҡазыхан Баҙамша улы, Ыҫмайыл ауылы Шай...
Артабан бер нәмә лә ишетмәҫ булды Баҙамша. Уға төкөлөп тигәндәй ултырған ауыл старшинаһы, йәштән дуҫ булып аралашҡан Бәшир, хәлен төшөнөп ҡарап ҡуйҙы. Ҡәрҙәшенең һүҙен йыға алмай бында алып килгәненә лә үкенде, бигерәк төҫө ҡасып ағарыуына ҡарағанда, хәле хөртәйеп китмәһен тип шөпһәләнде. Нимәнән ҡурҡалар ине – шул килде. Ауылдарынан өс егет, шулар араһынан Баҙамшаның бер улы, хеҙмәткә эләкте.

***
Ғәйниәнең башы тубал булды. Аяҡтарын саҡ һөйрәп алып йөрөнө, бары ҡартының ҡәтғи тыйыуынан ғына сеңләүен баҫып, улын юлға әҙерләй. Ә бер урам эсендәге кескәй өйҙә, бығаса айырылышып өйрәнмәгән һәм һағыштың, юғалтыуҙың ни икәнен белмәгән йәштәр, иртә үк уянһалар ҙа, көҙгө таңдың яҡтыра биргәнен көтөп, һыйынышып ята бирәләр.
— Һин китһәң мин ҡалайтып бер үҙем йоҡлармын икән, Ҡазыхан, ҡәйнәмдәр янына инмәһәм, — ти, Шәмсиҡәмәр, инде иларын илап, һөйләшерен һөйләшеп бөткәс, һүҙ ялғап.
— Бурансы ҙурайып бара. Унан... йәйгә тиһең бит әле... тағы бер иш булыр яныңа, — Ҡазыхан беләгендә ятҡан ҡатынына борола биреп, юрған аҫтында уның эсенә ҡулын һала. Әлегә бер нәмә лә һиҙелмәгән был ҡорһаҡта уның тағы ла бер орлоғо – улымы-ҡыҙымы ята бит.
— Был балалар аяҡҡа баҫҡансы, һин ҡайтҡансы... мин ҡартайып китермен микән, ә, Ҡазыхан? Һин ҡайтып мине яратмай ҡуйһаң?
— Юҡты һөйләмә, Ҡәмәр, мин һине тешһеҙ ҡарсыҡ булһаң да ошолай ҡосаҡлап ҡына ятасаҡмын.
— Китсе, нишләп мин тешһеҙ ҡарсыҡ булайым, — ҡатын үпкәләгән булһа ла, иркәләнеп иренә һыйына бирә лә, түшәктәрендә саҡ ҡына арыраҡ ятҡан улына ҡулын һуҙып, юрған аша ҡағып ҡуя, — Бурансы һине таптырып ҡыйнар инде...
Ҡазыхан тап шул хаҡта уйлап ятҡанлыҡтан, яуап бирмәй. Ике күҙ ситенән һарҡып төшкән йәштәрен әлдә ҡатыны күрмәй, әлдә ҡараңғы, тип уйлай.
Ҡазыханды атаһы, ике ағаһы һәм ҡустыһы, Өфөгәсә оҙатып килде. Башҡорттарҙың Себер, Ырымбур һыҙымында ике йыллап сик һаҡлауынан тыш, ошолай, һирәкләп, Рәсәй халҡына ҡағылған оҙайлы хеҙмәткә лә алалар ине. Үҙе ете йыллыҡ Пруссия походында йөрөп ҡайтҡан Баҙамша, ситкә хеҙмәткә китеүҙең нимә икәнлеген яҡшы белә. Улар ҙа бит “барып һуғышырға ла ҡайтырға” тип сығып киткән ерҙән оҙон ете йыл донъя гиҙеп, Пилау ҡалаһы аҫтындағы ҡаты бәрелештән тере ҡалып, инде илдәрен, ғаиләләрен ҡабат күреүгә өмөт өҙөп бөткән ерҙән, ҡайтырға рөхсәт алдылар. Ә улының нисә йылға киткәне лә билдәһеҙ. Утыҙ йыл әүәлге баш күтәреүҙән һуң башҡорттарҙы ситтәге оҙайлы хеҙмәткә күпләп алғайнылар. Һуңғы йылдарҙағы халыҡ араһындағы шау-шыуҙы белеп әллә, быйыл саҡырылған егеттәр һаны ла бермә-бер артҡан. Элегерәк, йәрәбә һәр ауылда айырым үткәндә, башҡорттар үҙҙәре генә хәл иткәндә, сыҡҡан исемде алмаштырырға, килешергә, мал йә аҡсаға урыныңа икенсе берәүҙе ялларға ла була ине. Хәҙер ҡәлғәләрҙән хәрби состав килеп ойоштора ла, йәрәбә күрһәткестәре шунда уҡ ҡағыҙға төшөрөлә бара. Был осраҡта исем-шәрифе аҡҡа төшкән ир-егеткә атҡа атланырға ғына ҡала. Былай ауылдарында унар, ун бишәр йыл хеҙмәт үтеп ҡайтҡандар ҙа, ҡайҙалыр күршеләрҙә биш-алты йыл ғына үткәреп килгәндәр ҙә бар, ти. Шундайға өмөт итә Баҙамша ла. Ҡулында тағы өс улы ҡалһа ла, үҙе кеүек ҡара тырыш булған, башлағандың осона сыҡмайса, еңмәйсә ҡуя белмәй торған, шул уҡ ваҡытта әсәһе кеүек сабыр ҙа, күберәк уйлап аҡыл менән эш итергә яратҡан уртансыһын яҡын күрә. Улай тиһәң, итен ҡырҡып алғанда ла тыныс ҡалыр Байтуллаһынан да, кәрәктә лә, кәрәкмәгәндә лә ауыҙы йырыҡ булған Дәүләтҡолонан да, “гөлт” итеп ҡыҙып-тоҡанып барған яндырай Балапанынан да, хатта бөгөн-иртәгә кейәүгә китеп барырҙай Еҙбикәһенән дә айырылғыһы килмәй ҡарт атаның. Ул шул балаларға ғүмер биргән, йәндәй күреп үҫтергән, әхирәткә лә шулар ҡулынан оҙатылһын ине.
Хәрби горнизонға инеп урынлашҡан егеттәрҙе ике көндән тағы бер тапҡыр ғына туғандары менән күрешеүгә сығарҙылар ҙа, башҡаса күрһәтмәнеләр. Аҙнаға яҡын ятып, алып килгән ат аҙығы ла, үҙ ризыҡтары ла бөткәс, инде улын тағы бер күреүҙән тамам өмөтө өҙөлгән Баҙамша, улдарын эйәртеп ҡайтып китте. Ай самаһынан Ҡазыхандан килгән хат аша уның башта Петербургта, ярты йыл самаһынан Мәскәү ҡалаһына күсерелеүен белделәр ҙә, уға ҡыҙы тыуып Айым тип атауҙары, илдә Яйыҡ казактарының баш күтәреүе арҡаһында болғаныш барыуы, башҡорттарҙың да тыныс булмауы тураһында яҙып һалдылар. Өсөнсө хатын һалдат Польша сигенән һала, Суворов тигән янаралға ярҙамға ебәрелеүҙәрен, рус-поляк яуына инеп барыуҙарын бәйән итә. Дүртенсе хат булғандырмы-юҡмы, ошо тәңгәлдән был ике сиктең бәйләнеше өҙөлә.

***
Ил араһы дауыл көткән һыу өҫтөндәй булып быжырланды, ваҡ тулҡындар йүгереште. Заводсылар, ҡәлғә һалдаттары менән бәрелештәр йышайғандан йышайҙы. Башҡорт егеттәре бәләкәй һыбайлы төркөмдәр менән төҙөлөш алып барыусыларға, сиктән үткәндәргә һөжүм итте, ҡәлғәнекеләр ҙә башҡорттарҙы осратҡанда аяп торманы. Был сапҡындарҙа кинйәһе Балапандың да йөрөүен белгән Баҙамша сығырынан сыҡты, әммә уныһы тотоп ярып ҡына тыйырлыҡ йәштән үткәйне. Ҡатын алып биреп аҙыраҡ баҫмаҡсы, донъя мәшәҡәтенә күммәксе булып өгөләүенә лә күнмәне улы, урыҫтарҙы ҡыуғас алырмын, тип кенә ҡул һелтәне. Был ҡыйыулыҡтың хәйерле бөтмәҫен бауыры менән тойған ҡарт яугир, ҡорҙашы Бәшир менән кәңәшләшеп ҡарарға булды. Старшинаның йәйләү урыны уларҙыҡынан артыҡ алыҫ түгел, йылға ағышынан саҡ ҡына түбәндәрәк ине тирмәләре. Ҡорҙашы яңы ғына ҡайҙандыр ҡайтып тора, күрәһең, бисәләре билгәсә сисендереп сайындырып маташа. Ялсыһы Баҙамша килеүен хәбәр иткәс, ҡулын иҙәп ҡатындарына сығырға ҡушты ла, оҙон һөлгө менән һөртөнә-һөртөнә әйҙүкләне:
— Әйҙә-әйҙә, ҡорҙаш! Үтеп кит.
Баҙамша инеүгә Бәшир киң йоҡа күлдәктә булып, бабайҙарса тарбанлап килеп күреште. Һаҡалдарын һыпырғас ҡарттар кейеҙгә түшәлгән йомшаҡ түшәктәргә сүктеләр. Ялсы улар алдына әсе ҡымыҙ менән һыуыҡ ит индереп ултыртты. Бәшир турһыҡтан эсемлекте үҙе ҡойоп, тәгәстең береһен Баҙамша алдына ҡуйҙы.
— Йә, нихәл, ҡорҙаш, ни хәбәрҙәр бар ил-йортта? – тип башланы хәл белешеүҙе ҡунаҡ.
— Бер яҡшы хәбәр юҡ, ай-бай, нимәләр булып бөтөр – бер Алла ғына белә. Петр батша килгән икән, тиҙәр, ул ҡотолоп ҡалған булған икән, тиҙәр. Әле шунан килгән хатты уҡыйҙар. “Меҫкен бәндәләргә” тип тороп яҙған, ти. Башҡорттарға урыҫ памищиктары тартып алған ерҙәрҙе кире ҡайтарырға вәғәҙәләй, ти. Аптырарһың... Ышанырлыҡмы был, юҡмы?
— Кинйә старшина уны барып күреп ҡайтҡан, хатта Указ апҡайтҡан тиҙәр, шул дөрөҫмө икән?
— Дөрөҫтөр, Нуғай даруғаһындағы иң арҙаҡлы старшиналарҙың береһе булған Кинйә юҡты һөйләмәҫ. Указды яҙғанда баштан уҡ Пугачев яуында йөрөгән Иҙеркәй һәм башҡорт вәкәләтенең башлығы, Кинйәнең энеһе, Ҡотлогилде ҡатнашҡан, ти бит. Шуға күрә указда башҡорт халҡының бөтә булған иң көслө теләге ап-асыҡ яҙылған да, ти.
— Ырымбур ҡәлғәһен ҡамауҙа тоталар тиме? – Баҙамша бығаса ишетеп тә ышана алмағандарын дөрөҫ мәғлүмәттәре булған ҡорҙашынан дәлилләткән һайын ҡомһоро ҡойола барҙы.
— Шулай, ти. Яманһары менә Кинйә старшиналар көс булып барыуға ғәскәр туплайҙар икән.
— Әбей батшаға ҡаршы сығыуғамы?
— Петр батша әбейенә ҡаршы һуғышҡас, шулай була инде, Әбей батшаға ҡаршы була.
Был яңылыҡты һеңдереп ҡабул итергә тырышып ултыра торғас, ҡапыл Баҙамшаның йөрәген шомло уй телеп үтте: Балапаны әлеге ғәскәргә барып ҡушылмағайы! Ул шундуҡ ырғып тороп йыйына башланы.
— Әттә-тә! Ҡорт саҡҡандай булдың да?
— Балапан! – тип кенә әйтә алды ла ҡарт, ашығыуҙан сәсәй яҙып атына ҡарай йүгерҙе лә, эйәренә егеттәр йылдамлығы менән һикереп менеп, сабып сығып та китте. Ҡорҙашының ниндәй уйҙан улай ашыҡҡанын аңлаған Бәшир баш сайҡап ҡарап ҡына ҡала алды. Айбар шул дуҫының кинйәһе, ай, айбар! Һуйылдап да тәртәгә индерә алмаҫ йәш айғырҙай, ситлектә тотоп булмаҫ йыртҡыс ҡош ише. Ундайҙан бәлә көт тә тор...

— Ҡайҙа Балапан? – ҡырын ятып ҡына ойоп барған Ғәйниә, иренең яман һөрәнләүенән һиҫкәнеп, ҡапыл ҡалҡына алмай аҙапланды. Ул арала Баҙамша килеп түрбаш яҡ ҡорғанын һыпыра тартып асып ебәрҙе лә, туңҡанлап тороп килгән ҡатынын беләгенән алып бер һелкетеүҙә аяғына баҫтырҙы:
— Ҡайҙа малайың?
Ғәйниә күҙҙәрен асалаҡ-йомалаҡ итеп башын ғына сайҡай алды:
— Белмәйем, атаһы... Аллаһи-валлаһи, икенсе көн ҡайтҡаны юҡ... Нимә уйларға белмәй торам... Үҙем...икенсе төн күҙ йоммайым.
Енләнгән ир, ҡәһәтен кемгә төшөрөргә белмәй, һис ғәйепһеҙ ҡатынын ҡолата төртөп тирмәнән тышҡа атылды ла, етеҙ йүгереп барып башта Дәүләтҡолдоң, унан Байтулланың тирмәләренә башын тыҡты:
— Балапанды күрмәнегеҙме?
Эстән бары ейәндәре лә килендәре генә яуапланы:
— Юҡ, олатай, күрмәнек!
— Юҡсы, ҡайным...
Өлкән улдарының был ваҡытта ҡырҙа мал артынан йөрөүен хәтерләгән ҡарт, тағы һыбай атланып сапты. Ғәйниә ирен ҡарашы менән генә оҙатып илаулап ҡалды:
— Ай, Аллам... Ярлыҡай күр... Балаҡайым...
Өлкән улдарын барып тапҡас, хәлде йәһәт кенә аңлатып, Дәүләтҡолдо эйәртте. Быныһы айыу кәүҙәле, бер күбәне сәнсеп ырғытыр көсө, көрәшсе тигән даны бар. Балапанды, әгәр ғәскәргә барып ҡушылған булһа, ә уның шундалығына иманы камил атаһының, туҡмап, бәйләп булһа ла алып ҡайтырға кәрәк. Табып алғанда, ул шайтан малайҙы, ауыҙын ҡайырып өйләндереп, һыртында ҡамсы уйнатып ҡына тотасаҡ бынан ары. Төпсөк тә төпсөк тип, артыҡ иркәләтеп, бигерәк үҙһүҙле, үгеҙ күҙле итеп үҫтерҙеләр. Үҙе инде Баҙамша, үҙе... Баш баштаҡлыҡтарын мәрәкә күреп, яндырайлығын да, төҫөн дә йәшләй генә һәләк булып ҡалған ҡустыһына оҡшатып... артыҡ буйлатты, һыртлатты шул. Йә, ярар, етте уға, атаһының ҡанын боҙоуҙың ахыры бына ошо көн булыр.

***
Кинйә йәйләүендә табылманы Балапан, әммә ауылынан әллә күпме ир-егетте осраттылар. Үҙ балаңа баш була алмай йөрөгәндә, кеше балларына аҡыл һатып тороуҙы урынһыҙ һанап өндәшмәне уларға Баҙамша. Аптыраны ла етмәһә. Егерме-утыҙлап ҡына малай-шалайҙыр тип килһә, бында биш йөҙләп һыбайлы ҡайнаша. Арыуығын таный, аралашып-һөйләшеп йөрөгән ир-уҙамандар, уның кеүек өйөрләп мал тотҡан хәллеләре лә етәрлек. Әллә былар ысынлап урыҫтарҙы ҡыумаҡсымы, ысынлап күтәрелгәндәрме, тигән уй, эсендәге һаман баҫылмаған асыуы менән айҡашты.
Яманһары старшинаның йәйләүе лә йыйылып ятҡан ғәскәрҙең торағына әйләнгән. Аҡландың йомшаҡ үләне күмәк ат тояғы аҫтында иҙелеп ҡарайған. Бында ла ауылдаштарын аңғарҙы. Йәйәүләп халыҡ араһында алаҡанлап йөрөй торғас, Балапан үҙе ҡаршыларына килеп сыҡты:
— Атай!
— Ы-ых! – тип ҡамсылы ҡулын күтәрә биреп кире төшөрҙө атаһы – һуҡманы.
— Атай, мин йөҙ башы!
— Атаң башы! Йыйын әйҙә, ҡайҙа менгең?
— Мин ҡайтмайым, атай. Иртәгә беҙ Ырымбурға юлланабыҙ, унда беҙҙе батша ярҙамға көтә.
— Өйҙә, ана, әсәң көтә һине! Йыйын, тинем, — улының ыңғайламаҫын аңлаған ир, артында торған олоһона борлоп баш иҙәне, йәнәһе, ал. Тик Дәүләтҡоло ауыҙын йырып тора бирҙе.
— Нимәгә ҡыуанаһың ул? Әпкил аттарҙы, менгәштереп булһа ла апҡайтам был башһыҙҙы, — Баҙамша өлкәненә лә екерҙе.
— Атай... – Дәүләтҡол күҙҙәре янып эргә-тирәләгеләрҙе күҙәтте, — Ҙур ғәскәр туплана бит. Ни эшләп беҙ ҙә ҡушылмайбыҙ? Заводҡа тип бөтөн солоҡло йүкәлектәрҙе алдылар былтыр, һыҙырып ҡырҡып сыҡтылар. Ул ерҙәр һинең олатайыңдан олатаһына күскән аманат тигәйнең дә инде. Әйҙә, шул урындарыбыҙҙы булһа ла кире ҡайтарып алайыҡ.
— Алйот! Кем әйтте һиңә ул ерҙәрҙе кире бирәләр тип? – Дәүләтҡолонан бындайҙы көтмәгән ата, асыуынан сәсрәй яҙҙы.
— Һаңғырау түгелмен дә инде. Ишеттем. Батшанан килгән илселәрҙе тыңланым.
“Ниндәй батша?” тип һорарға ынтылды ла, тыйылды ҡарт. Ҡайҙа ниндәй батша икәнлеген ул хәҙер үҙе лә аңламай инде - буталды. Хатта, ана, ҡәлғә урыҫтары араһында йөрәгән, ураған һайын өйәҙ сходтарында ҡатнашҡан Бәшир староста ла белә алмай ултыра.
— Нимә, Кинйә менән Яманһары старшиналар казактар менән берләшеп һуғышмаҡсылармы? Казактарҙың утыҙ йыл әүәле генә ни хәтле халыҡты ҡырып киткәнен онотҡандармы?
Балапандың яуабы уны бөтөнләй хайран итте:
— Улар ғына түгел, егерме өс башҡорт старшинаһы ҡушылырға әҙер.
— Һин быны ҡайҙан беләһең? Дөрөҫ хәбәрме?
— Мин үҙем илселәрҙе оҙатып йөрөүселәрҙеүең береһе булдым. Үҙ ҡолаҡтарым менән ишеттем. Әбей батшаның каратель отрядында булған башҡорттарҙы ла өгөтләп был яҡҡа күсереп алдыҡ.
Баҙамша бер аҙ өндәшә алмай торҙо. Унан тәрән һырҙар бураҙналаған маңлайын ыуып, ҡамсыһы менән итек башына һуҡҡылап торҙо. Ныҡ аптыранғайны ҡарт.
— Йә-ә... Яу буламы инде был?
— Яу була, атай. Беҙ яуға күтәрелдек! — тине лә Балапан атаһының яурынынан ҡағып китеп барҙы, унан, бара биргәс, боролоп ағаһына бармаҡ төбәп ҡысҡырҙы, — Мин һеҙҙе Ырымбурҙа көтәм!

Көҙ уртаһы, урман-ҡырҙарҙы салт алтынға мансып, үтә лә сыуаҡ торҙо. Ҡарасай яртыһына етеп барғанда ла, әле аяҡ аҫтында күпереп ултырған ҡурпы, йәй төҫөн һаҡлай ине. Тәбиғәттә һиллек-камиллыҡ та, ил араһында тыныслыҡ юҡ. Ул яҡтан, был яҡтан килгән хәбәрҙәрҙе тыңлап, нимә уйлап, ниндәй фекер төйнәргә белмәй аҙапландылар Баҙамша ғаиләһендә лә. Бәшир старшина һөйләүенсә, Ырымбур губернаторы Рейнсдорп һәм хатта Екатерина батшабикә боласылар яуын баҫтырыуға башҡорттар ярҙам итер тип ышанған. Шунан сығып, башта 500 атлы, унан тағы 5000 кешелек башҡорт командаһы төҙөргә бойороҡ биргән. Ләкин Кинйәнең өгөтсөләре менән осрашып өлгөргән башҡорттар, каратель командаһына барыуҙан баш тартҡан, улар төркөм-төркөм булып билдәһеҙ яҡҡа олаҡҡан. Һуңғы сиктә рус властары көс-хәл менән ике мең ярым һыбайлы йыйған. Уның командир ярҙамсыһы итеп Нуғай даруғаһының баш страшинаһы Әлебай ҡуйылған, ул үҙе лә тупланыш урыны булған Стәрлетамаҡ пристаненән сығыр алдынан ғына Кинйәнән хат алған. Шул командала Шайтан-Көҙәй олоҫонан үҙ отряды менән килгән Юлай старшина улы Салауат та булған.
Кинйә ебәргән кешеләр башҡорт командаһын өгөтләп, ҡамалған Ырымбурҙы ҡотҡарырға килгән генерал Кар ғәскәренә ҡушылырға бармаған. Петр батша ебәргән баш күтәреүселәр Кар ғәскәрен тар-мар иткән, ә башҡорт командаһының Әлебай етәкселегендәге бер төркөмө, уларға килеп ҡушылған. Был төркөмдә үҙенең меңдән ашыу егеттәре менән Салауат отряды ла булған. Команданың ҡалған өлөшөн Петр батша лагерына сотник Ҡасҡын Һамаров алып барған. Әлебай менән Ҡасҡын ҡушылған мәлдә, баш күтәреүселәр ғәскәрендәге башҡорттар һаны 5 меңдән дә ашып киткән. Һуңғы ике команда ҡушылғас, Петр батша ғәскәренең яртыһынан күбеһен башҡорттар тәшкил иткән.
Йәйләү миҙгелен ябыу, малды ауылға алып ҡайтып урынлаштырыу, һуя торғандарын һуйып алыу мәшәҡәттәрен башҡарғанда ла тик шул хәрәкәт тураһында ғына уйланы, һәр яңылыҡты йотлоғоп тыңланы Баҙамша. Ә бер кис уға Байтулла менән Дәүләтҡол килеп инде. Ғәйниә һуңғы мәлдәрҙә гел ҡырҙа йөрөгән уландарын һирәк күргәнлектән, әле икәүләшеп килеп инеүҙәренә күңеле булып, әйҙүкләп түргә саҡырғайны ла, ирҙәр сисенмәй ҙә һикегә терәлеште. Ҡарт быларҙың ниндәйҙер мөһим нәмә әйтерҙәрен аңғарып, урындыҡ түрендә ултырған килеш төбәлеп ҡалды.
— Атай, — тип башланы Байтуллаһы, — Беҙ, бына, ҡусты менән күптән һөйләшеп йөрөйбөҙ ҙә... беҙ ҙә яуға ҡушылабыҙ. Бүгәсәүҙә инде ун биш меңдән ашыу башҡорт тупланған, ти. Бөтөн ил ирек даулағанда, беҙ ни эшләп ситтә ҡалабыҙ?
Баҙамша, ҡапыс күҙҙәрен хәле еткән тиклем киңерәк асып, балаларына алмаш-тилмәш тексәйҙе:
— Һеҙҙе кем ирекһеҙләй әле ул тиклем? Сабыр-сәсер ерегеҙ бар, малдарығыҙ өйөр-өйөр, артыҡ бай булмаһаҡ та, хәллеләр араһында торабыҙ. Болғанышты башлаған казактарҙың байҙары әбей батша яғын алған, ти, бит әле.Завуттағылар ҙа ҡушылмай, ҡәлғәләрен яман һаҡлай, ти. Мишәр, татар старшиналары ла баш тарҡан, тип ишеттем.
— Баш тартҡан байҙарҙы ҡапҡа бағаналарына аҫып китәндәр. Урыҫтарҙың крипаснайҙары тулыһынса ҡушылған, — тип һаман үҙенекен һөйләне өлкән улы. Уны икенсеһе лә күтәреп алды:
— Өфө тирәһендәге өйәҙҙәрҙән генә лә етмештән ашыу башҡорт старшинаһы ҡушылған, ти. Ырымбур, Исәт, Көнгөр өйәҙендә һәм башҡа яҡтарҙа ла шулай уҡ икән.
— Атай, беҙ һүҙ көрәштерергә килмәнек, беҙ бәхилләшеп китергә генә... – был хәбәрҙән саҡ сыҙап торған Ғәйниә сарбаулап килеп өлкән улына йәбеште:
— Юҡ! Юҡ! Бер ҡайҙа ла бармайһығыҙ! Балапандың сығып олаҡҡаны еткән!
Әсәһенең тауышынан ҡурҡып шаршау артынан килеп сыҡҡан Еҙбикә лә сай-сойға ҡушылып илап ебәрҙе.
— Атаһы! Нимешләп тик ултыраһың ул? Ебәрмә балларҙы! Тый...
Баҙамша өндәшмәне лә, ҡуҙғалманы ла. Ул, был баҫып килгән тулҡындан ҡаса алмаҫтарын аңлағайны. Йәшерәк булһа үҙе лә, моғайын, шул юлды һайлар ине, тигән уйға килә ине ул һуңғы көндәрҙә. Шунлыҡтан уландарына ҡарап баш ҡына ҡаҡты:
— Фатиха!
— Аһ-аһ! Ниндәй фатиха! Атаһы...
— Сеү әле! Бөтөн ил яуға күтәрелгәндә өрлөктәй улдарыңды урындыҡ аҫтында йәшереп тотмаҡсыһыңмы? Ниндәй намыҫ менән йәшәй улар аҙаҡ? Ирҙәрҙең бурысы шул – яу сабыу.
Аталарының был һүҙҙәренән, ҡаушаңҡырап ҡына килгән ирҙәрҙең яурындары турайып, баштары юғары күтәрелде.
— Әйткәнеңә ҡеүәт, атай.
— Бәхил булығыҙ. Яҙған булһа күрешербеҙ әле.
Ғәйниә улдарының әле береһенә, әле икенсеһенә барып йәбеште, инәлде-ялбарҙы, ахырҙа зыулап илап арттарынан сығып, эйәрә биреп тороп ҡалды. Ҡараңғылыҡтан ҡайһыһыныңдыр ике ауыҙ һүҙен генә килеп етте:
— Ин, әсәй, өшөрһөң...

***
1768 йылдан алып барған Польшалағы Барск конфедерацияһы баш күтәреүселәре һуғышына, 1771 йылда, Екатерина II, өс меңләп башҡорт ғәскәрен ярҙамға ебәрә. Мәскәүҙән атлы гвардия рәтендә сыҡҡан Ҡазыхандар ғәскәре лә, Кутузов етәкселегендәге рус армияһы составында Варшава, Вильнюс һәм башҡа ҡалалар өсөн айҡаша. Һыбайлы ғәскәр ҙур юғалтыу кисерә. Әллә күпме башҡорт баштары ете ят ерҙәрҙә ятып ҡала. Ахырҙа, ете йылға яҡын поляк ерендә яулашып йөрөп, бары тик 1778 йылдар аҙағында ғына һуғыш баҫылып, шунда, сик һағында ҡалдырылалар. Башҡорт иле генә түгел, Рәсәй эсендәге хәл-тороштан да айырылған, Ватандары хаҡында бер ниндәй мәғлүмәт белмәгән яугирҙәр барыһы тарафынан да онотолоп ҡалғандай була. Шул ваҡытта, тыныслыҡты һаҡлау өсөн, Рәсәйҙән өҫтәлмә көстәр килтерелеп, араларында башҡорт-татар-мишәрҙәр ҙә булып, улар бындағыларға илдәге хәлдәрҙе һөйләй.
Оло яу үткән икән Башҡорт ерендә. Ҡазыхан унда саҡта уҡ ҡуба башлаған бола көсәйгәндән көсәйә барып, 1973 йылдың ҡышына, Башҡорт ерендә бер нисә яу үҙәге барлыҡҡа килә. Яуҙың үҙ батырҙары, дошмандары һәм һатлыҡтары була. Тиҙ арала йыйналған башҡорт ғәскәрҙәре пыран-зыран килтереп алпауыттарҙы, урыҫ заводтарын туҙҙыра, тартып алынған ерҙәрен кире ҡайтара башлай. Артабан хәлдәр тағы ла ҙурҙаныраҡ ҡуба. Ҡасҡын Һамаров менән Ҡаранай Моратовтың берләшкән отряды һөжүм итеп Стәрлетамаҡты ала, Өфөнө ҡамай. Уларға Губанов етәкселегендәге рус отряды ҡушыла. Шулай итеп, халыҡ яуының үҙәге булып Өфө тәңгәлендәге Чесноковка тигән урын билдәләнә. Унан старшина Турай Ишғәлин Ҡазан даруғаһы башҡорттарынан ҙур отряд ойоштора. Торараҡ Өфө янынан килгән Ҡаранай Моратов бындағы отрядтарҙың бөтәһен дә үҙ етәкселегенә алып берләштерә. Шул йылдың ҡыш айҙарында Юса менән Көнгөр тирәһендә Батырҡай Иткининдың дөйөм етәкселегендәге башҡорт отрядтары хәрәкәт итә. Декабрь урталарында улар Юсаны ала һәм Көнгөрҙө ҡамай. Себер даруғаһының башҡорт отрядтары Эҫем, Ҡатаутамаҡ, Йүрүҙән, Архангель заводтарын һуғышып ала, Һатҡы һәм Златоуст заводтары янына килеп етә. Себер даруғаһындағы баш күтәреүселәрҙең хәрәкәтен берләштереп ойоштороуҙа Юлай старшина айырыуса көс һала. Уның улы Салауат Бүгәстең яҡын янаралы, халыҡ батыры булып дан ала.
Салауат Ырымбур янында ҙур отрядтар ойошторған һәм Көнгөргә табан йүнәлгән. Юл ыңғайында ул Красноуфимскиҙы алған.
Әммә Әбей батша хөкүмәте лә күҙ йомоп ултырмаған. Бығаса артыҡ уңышҡа ирешә алмаған каратель ғәскәрҙәре 1774 йылдың ҡышы һәм яҙында табан көслө һөжүм башлаған. Силәбе яғында бик күп көслө һуғыштар булған. Ҡала ҡулдан ҡулға күсеп торған. Яҙға ҡарай подполковник Мехельсондың ҙур ғәскәре баш күтәреүселәрҙең Өфөнө ҡамап тотҡан ғәскәрен ҡыйратҡан. Бында башлыса уҡ-һаҙаҡ һәм һөңгө менән генә ҡоралланған башҡорттар булған. Улар иҫ киткес ныҡ алышҡан, тәүлек ярым мылтыҡтарға һәм пушкаларға ҡаршы тороп, ҡырылып бөтә яҙғандар.
Пугачевтың Баш ғәскәренә килгән урыҫтар яйлап ҡурҡышып ҡасыша, тарала башлаған. Кенәз Голицындың каратель ғәскәре Татищев ҡәлғәһе янында Бүгәстең ҙур отрядын тар-мар иткән. Кинйә Баш ғәскәрҙе тулыландырыу өсөн бер аҙна эсендә тағы ике мең башҡортто йыйып килтергән. Һаҡмар ҡалаһы эргәһендә йәнә һуғыш булған. Был юлы ла ихтилалсылар ҡаты ҡыйратыған. Шул арала казактар көрәш сафынан сыҡҡан, улай ғына ла түгел отряд башлыҡтарын карателдәргә тотоп бирә башлаған. Пугачевтың үҙен дә ахыр сиктә казактар һатҡан. Урыҫ крәҫтиәндәре лә, крепостнойҙары ла, заводсылар ҙа хөкүмәт ғәскәрҙәре яғына сыҡҡан. Татар һәм бүтән килмешәк халыҡтарға рус алпауыттары һәм заводсыларының былар биләп алған башҡорт ерҙәренән ҡыҫырыҡлауы яуҙа ҡатанашыр өсөн сәбәп булған. Үҙ талаптарының тормошҡа ашмаҫын аңлап һәм яуҙа башҡорттарҙың еңеп ҡуйыуынан ҡурҡып, улар ҙа каратель отрядтарына ҡушылып киткән.
Башҡорттар һуңғы сиккә тиклем көрәшкә тоғро булып ҡалған. Яу башынан алып егерме ете башҡорт старшинаһы ғына алыштан ситләшкән. Ҡалған старшиналар һәм бөтә ябай халыҡ көрәште тағы ла нығыраҡ көсәйткән һәм изге маҡсатҡа ирешер өсөн үлемдән дә ҡурҡмаған.
Салауат Себер даруғаһының урта тирәһендә хәрәкәт иткән һәм был отряд ҡалаларҙың бөтәһенә лә ҡурҡыу һалып торған. Шуға күрә, Михельсон, иң элек, уның бараһы юлында һуғыш алып барған Салауат отрядын ҡыйратырға уйлаған. Карателдәрҙең хәрәкәтен күҙәтеп торған Салауат Михельсон ғәскәре менән әллә нисә бәрелешкән. Был аҫыл ир Башҡорт ерҙәренең төнъяҡ һәм төнъяҡ-көнсығышындағы бөтә хәрәкәттә етәкселек иткән, шул яҡтағы һәр отряд Салауат ғәскәренең бер берәмеге булған. Унан урыҫ военноначальниктары ҡан ҡурҡып торған.
Илдә яу көсәйгәндән көйсәйгән. Исәт провинцияһында башҡорт отрядтары Баҙарғол, Юламан етәкселегендә һуғышҡан, урындағы рус командалары бер ни ҡыла алмаған. Нуғай даруғаһында Ҡасҡын, Ҡаранай, Ханбулат отрядтары карателдәргә ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән. Юса даруғаһында Батырҡай менән Илсеғол бик таҫыл көрәш алып барған. Себер даруғаһында Эҫем, Ҡатау-Иван һәм башҡа заводтар ултырған ер һуғыш ҡырына әйләнгән, унда Юлай отрядтары эш иткән. Шунан тыш башҡа ерҙәрҙә эре йәки вағыраҡ етәкселәрҙең отрядтары ҡурҡыу белмәй батыр алышҡан. Салауат үҙе төнъяҡ һәм төнъяҡ-көнсығыш ерҙәрҙе тотош айҡап йөрөгән. Уның хәрби оҫталығына хатта тәжрибәле регуляр ғәскәр командирҙары ғәжәпләнгән.
Дошмандың һан һәм ҡорал яғынан күп тапҡырға көслө булыуына ҡарамаҫтан, башҡорттар шәһиттәрсә һуғышҡан, әммә батша хөкүмәте ғәскәре үҫкәндән-үҫкән. Башта баш күтәреүселәр яғында йөрөгән крепоснойҙар, мишәр-татарҙар, казактар хөкүмәт ғәскәренә барып һарыған. Башҡорт ерендә заводтар төҙөгән помещиктар ихтилалды баҫтырыуға бөтөн тырышлығын һалған. Аҙаҡҡа ҡарай ҡайһы бер старшиналар баш һала башлаған. Рус администрацияһы башҡорттарҙы баш һалырға өгөтләп хаттар ебәргән. Каратель ғәскәрҙәренең баш комадующийы генерал-аншеф Панин, яуҙы дауам иткән хәлдә “ирҙәр заты бәләкәй балаларға ҡәҙәр иң ғазаплы язалар менән өҙгөләп үлтерелер, ҡатындары, балалары һәм ерҙәре императрица ғали йәнәптәренә тоғро булған кешеләр ҡулына бирелер”, тип ҡурҡытҡан. Ул халыҡты Салауат менән уның атаһын тотоп бирергә өндәгән. Һәм шундайҙар табылған да. Халыҡ араһында гел шымсылап йөрөгән мишәр старшинаһы Мөҡсин Әбдесәләмов Салауаттың йәшенгән ерен белеп, ғәскәр килтергән ... карателдәр уны тотоп алған.
Салауат менән Юлайҙы Мәскәүҙән Ырымбурға, ә унан, губернатор ҡарары буйынса, Өфөгә оҙатҡандар.Өс ай буйы ғазалағандан һуң, танауҙарын ҡырҡып, тамғалар баҫып, ил буйлап сыбыртҡы менән ярҙырып йөрөтөп ғүмерлеккә ситкә һөргөнгә оҙатҡандар.
Ҡаты һуғыштар йөҙәрләгән, меңәрләгән кешене бер юлы юҡ иткәне бер, яуҙа ҡырылғандан тыш, иҫәпһеҙ күп башҡорт карателдәр ҡулынан үлгән. Губернаторҙар, воеводалар, командирҙар башҡортҡа ни теләһә шуны ҡылған. Улар унарлаған, йөҙәрләгән кешене бер ыңғай атып, сыбыртҡы менән һуҡтырып, язалап үлтергән. Каратель ғәскәрҙәренең командующийы итеп ҡуйылған генерал Панин халыҡты тотош һыпырып ҡыра башлаған.
Болала ҡатнашыусыларҙы шунда уҡ дүрт һанын сабып өҙөргә, ә шуларҙы йәшергән кешеләрҙе йәрәбә буйынса язаларға бойороҡ биргән. Халыҡтың ҡотон алыр өсөн ҡолаҡтары, танауҙары, ҡул бармаҡтары ҡырҡылған башҡорттарҙы ауылдан ауылға йөрөтөп күрһәткәндәр. Панинды алмаштырған Суворов та шул уҡ ҡанлы эште дауам иткән. Мең-меңләгән башҡорт каторгаға, һөргөнгә ебәрелгән, ғүмерлек һалдатҡа бирелгән. Үлтерелгән, ғәрипләнгән башҡорттоң иҫәбе булмаған. Шуның өҫтәүенә Екатерина II-нең 1775 йыл 19 февралдә сығарған указы буйынса, “ҡылған енәйәттәре өсөн” башҡорттар дүрт мең штраф аты, ә аттары етмәгән хәлдә һәр ат егерме бишәр һум иҫәбенән аҡса түләргә тейеш булып ҡалған. Бөлгөнлөктөң сигенә еткән халыҡты тотош астан үлеүгә дусар итеү өсөн бөтә сара күрелгән. Ә Ҡазыхандың һәм эргә-тирәләге Тәкәй, Аҙналы, Морат, Юлай, Ыҫмайыл, Бикбулат, Яҡуп, Ҡасай ауылдары яндырып юҡҡа сығарылған. Ирҙәре ҡырылып, тере ҡалған ҡатын-ҡыҙы, бала-сағаһы урыҫ байҙарына, хәрбиҙәренә таратып бирелгән...
Был тарихтан нисә йылдар илдәре менән бәйләнештәре булмаған яугирҙар шаҡ ҡатты. Ҡан эсендә йөрөп йөрәктәре ҡатып бөткән ирҙәр ҙә, сыҙай алмай, тәгәрәп ятып иланы. Аҙаҡ күпмелер тынысланып, фекерләшеп, илдәрен ҡайтарыуҙы һорап батшаға хат яҙҙылар. Екатерина II уларға рөхсәт биреүен бирә лә, әммә ҡайтып барышлай, 1790 йылда, тағы ла Прибалтикаға ҡыуа. Унда биш йөҙлөк дүрт рус ғәскәре финд армияһы составында һуғыша. Илдән килгән мишәр, ырымбур казактары араһындағы ике меңләгән башҡортҡа барып ҡушыла Ҡазыхандар. Һәм, Хоҙай ҡушҡандары, был ут эсенән дә тере сығып, 1794-95 йылдарҙа Рәсәйгә ҡайтып етәләр. Шул бәхетлеләр араһында гвардия хорунжыйы Ҡазыхан Баҙамша улы Янғәлин да була.

Аавтор Миләүшә Ҡаһарманова

(Дауамы бар)